· BSS følgjer i alle hovudsak grunnleggjande Windows-funksjonalitet, som brukaren må vere fortruleg med (slik funksjonalitet er normalt ikkje gjennomgått her)

· det kjeldematerialet som skal nyttast i programmet – vanlegvis som eit minimum kyrkjebøkene (dåps-, vigsels-, gravferds-, inn- og utflytterlistene) og dei nominative folketeljingane som finst for området (normalt 1801, 1865, 1875 og 1900) – er ferdig dataregistrert, korrekturlese og importert i BSS[1]

· dei viktigaste andre kjeldene som skal nyttast er samla og ordna, papirbasert eller digitalt: panteregistra og -bøkene, dødsbuskiftene, tingbøkene, matriklar, skattelister osv. (nokre av desse – særleg dødsbuskifta – kan med fordel dataregistrerast, men det er ikkje ein føresetnad)

Denne rettleiinga gjer greie for basisfunksjonaliteten i programmet. Det er som oftast fleire måtar forskjellige problem kan løysast på, men desse bør den enkelte brukar sjølv prøve å finne ut av ut frå grunnleggjande forståing av BSS-funksjonaliteten. Utgjevar arrangerer elles kurs og kan gje brukarstøtte pr telefon og epost.

BSS kan takast i bruk på fleire tidspunkt i framdrifta av eit bygdebokprosjekt. I denne rettleiinga er det likevel teke utgangspunkt i føresetnadene nemnt over. Gjennomgangen blir knytt til eit konkret materiale, følgjande importerte kjeldefiler frå Lesja prestegjeld i Nord-Gudbrandsdalen:[2]

· kyrkjebøkene: dødfødde 1820–1854

· kyrkjebøkene: døypte 1820–1900

· kyrkjebøkene: gravlagde 1820–1900

· kyrkjebøkene: innflytte 1820–1888

· kyrkjebøkene: konfirmerte 1820–1900

· kyrkjebøkene: utflytte 1820–1888

· kyrkjebøkene: vigde 1820–1900

· dødsbuskifte 1820–1843

· folketeljinga 1865

· folketeljinga 1875

· folketeljinga 1900

Utvalet er avgrensa fram mot nåtida av personvernomsyn, og bakover av omsyn til at det starta ny kyrkjebokserie i 1820. Dei eldste kyrkjebokfilene inneheld elles meir data enn det som er nødvendig – dei kyrkjelege hendingane i nabosokna Dovre og Øvre Folldal til 1855, men det er ein situasjon som vil vere vanleg i særs mange prestegjeld.

Kva felt som er teke med i registreringane vil variere. I dette utvalet er t.d. fadrane registrerte ved dåp, men det er ofte ikkje gjort pga. arbeidsomfanget.

Gjennom importrutinen er alle kjeldeseriane, som i utgangspunktet er registrert i særs forskjellige format,[3] omformatert slik at dei har same detaljerte struktur. Denne (kjeldefilene etter import) vil bli gjort greie for i ein seinare versjon, men jfr. Figur 22 for eit første inntrykk.

BSS er ikkje tilpassa nyregistrering av kjelder. Det er likevel lagt inn ei rutine for å registrere kjeldehendingar og opprette personar enkeltvis utan at det er registrert hendingar om dei tidlegare. Dette er særskilt aktuelt for personar det kjem inn tilfeldig informasjon om, t.d. frå korrespondanse, gjennom søk i folketeljingane på Digitalarkivet o.l.

Denne brukarrettleiinga tek heller ikkje for seg registrering av standard kjelder. Til det finst rimeleg lett tilgjengeleg litteratur og rettleiingar, sjå m.a. Thorvaldsen 1996 og rettleiingar på nettsidene til DIS-Norge i samband med «kyrkjebokdugnaden» der. Det er likevel i pkt 9 nedafor gjort nærare greie for korleis ein kan registrere slektsinformasjon i dødsbuskifte, der kodinga er særskilt tilrettelagt for import til BSS.

1.1 Grunnleggjande funksjonalitet

Dei viktigaste funksjonane i BSS er:

· normalisering/normering av person- og stadnamn, tidspunkt, personroller og relasjonstyper (jfr omgrepsforklaringar i pkt 8 nedafor)

· enkel oppretting av alle bustader i undersøkingsområdet i ein hierarkisk struktur, som òg tilsvarar disposisjonen av det ferdige manuskriptet, inkl. ein editor der enkel bustadhistorie kan skrivast direkte inn

· avanserte søkemulegheiter i heile databasen: det importerte kjeldematerialet, lenka hendingar, oppretta personar, stader osv.

· enkel lenking av aktuelle kjeldehendingar som gjeld ein og same person og oppretting av denne, inkl. ein editor der personhistorie kan skrivast direkte inn

· tilnærma automatisk kopling av oppretta personar til persongrupper (familiar) i vid tyding (sosiale, juridiske og biologiske relasjonar), inkl. ein editor der familiehistorie kan skrivast direkte inn

· enkel utplassering av persongrupper på bustadene dei har vore knytt til, inkl. editor for å skrive historie om familien knytt til den enkelte bustaden

· automatisk produksjon av eintydige krysstilvisingar for alle oppretta personar

· utskrift av ferdig manuskript til fil, ferdig koda for overføring til sideombrekkingsprogram og trykking

1.2 Tilpassing til arbeidsgangen i eit BS-verk

BSS er forsøkt gjort så fleksibelt at det kan tilpassast fleire mulege arbeidsmetodar. Men tradisjonelt har eit BS-prosjekt vore lagt opp med følgjande arbeidsgang:

1. kjeldematerialet blir innsamla og til ein viss grad avskrive/dataregistrert i meir eller mindre avanserte databaseprogram, avskrifter sorterte etter person og gard/bustad og gjerne samla i mapper for kvar gard, og

2. forfattaren startar i ein ende av bygda med første gardsmappe, skriv saman personinformasjon til familiar og gardsinformasjon til gardssoge.

Arbeidsforma førte ofte – i alle fall i før-tekstbehandlingsalderen – til relativt mangelfulle krysstilvisingssystem mellom personar og bustadar i BS-verk.

Det er som nemnt ein føresetnad at alle kjelder som skal lenkast ved hjelp av BSS er dataregistrerte og alle namn o.a. normerte (sjå pkt 4 nedafor) før ein kan starte arbeidet med å sette saman familiar og plassere desse på bustader ved hjelp av BSS. Det er rett nok teknisk muleg å importere nye kjeldeserier etter at arbeidet er starta, men det vil vere lite rasjonelt.

1.3 Filstruktur

BSS krev ikkje ein særskilt filstruktur. Filer og program kan liggje kvar som helst på ei einbrukarmaskin. Det er òg teknisk muleg at programmet ligg på ei mappe på lokal maskin og datafilene på ein server i eit nettverk, men det er ikkje tilrådeleg. Ved installasjon av BSS er det mogleg å overstyre standardvalet av programmappe. Demoversjonen inneheld også to eksempeldatabaser, desse blir lagt på kvar sin undermappe under programmappa.[4]

1.4 Tilrettelegging for seinare versjonar – menyar som ikkje fungerer

Denne brukarrettleiinga er skrive for BSS versjon 1.0. Nokre nedtrekksmenyar kan ha uttrykk som det ikkje er knytt funksjonar til førebels. Det er meninga at desse vil kome på plass i seinare versjonar av programmet.

2 Bustad- og krysstilvisingssystemet

2.1 Generelt

Ein viktig funksjonalitet i BSS er at programmet produserer ferdige tekstfiler som inneheld automatisk genererte krysstilvisingar til dei bustadene alle oppretta personar er knytt til, som enkeltperson eller i ein partnerrelasjon (som familie). Dette er ein etterspurd funksjonalitet i bygdeboksamanheng, som er vanskeleg og arbeidskrevjande å få til fullt og heilt med meir eller mindre manuelle metodar. Nøyaktige og komplette slike krysstilvisingar gjer bruken av det ferdige produktet, bygdebokverket, vesentleg enklare for den som leiter etter slekts- og andre samband mellom personar, og mellom personar og bustader.

2.2 Bustadstruktur og prinsipp for disponering

BSS byggjer på det systemet som vart utvikla i «Bygdebok for Lesja» (tre bind 1987–1996).[5] Det går i korte trekk ut på at det blir bygd opp ein hierarkisk bustadstruktur med minst to nivå: eit «namnegardsnivå» og eit «bustadnivå». Heile undersøkingsområdet (normalt bygda eller kommunen) – dvs. den delen av det der ein finn bustader der det bur menneske i dag eller har budd nokon på i den perioden vi har kjelder frå – må delast inn i topografiske område, som ein kallar namnegardar. Det treng for så vidt ikkje vere det ein normalt forstår med namnegardar i fagleg-historisk terminologi,[6] men det er ein fordel at områda har lett kjennelege namn som innbyggjarane og andre lokalkjende er fortrulege med. Det er t.d. muleg å bruke matrikkelgardane (gardsnumra), som ein kanskje er mer vant med.

Korleis ein teknisk byggjer opp bustadstrukturen i BSS er gjennomgått i pkt. 3.3. Det vanlege er altså at bygdebokverket er disponert frå ein ende av bygda til ein annan, og at namnegardane kjem i nokonlunde geografisk rekkjefølgje. Innafor namnegardsområdet finn ein så dei enkelte bustadene. Her har ein ofte fleire disposisjonsprinsipp ein kan velje mellom. Ein kan følgje bruksnumra i matrikkelen, geografi o.l.

I Lesjabøkene er bustadene under kvar namnegard ordna etter følgjande prinsipp:

· eldre driftseiningar som er delt opp eller slege samen i gardsbruk (driftseiningar) ein finn att i dag (døme: «Nørdre Bjorlie før 1840-åra» – der denne garden vart delt opp i fleire nye bruk frå 1840-åra og utover)

· gardsbruk i drift i dag (evt. inn til nyleg, som framleis er busette o.a. prinsipp ein må bestemme seg for)

· nyare bustadhus, i praksis bygde etter 1900

· nedlagde bruk og plassar (der det som regel ikkje står hus, eller ikkje har budd folk på rimeleg lang tid)

· ukjente/uplasserte, som sjølvsagt ikkje er ein «bustad», men ein «sekkepost» der ein plasserer personar ein finn knytt til ein namnegard, men ikkje klarer å plassere på eit kjent bruk eller bustadhus

Det er likevel ikkje eit krav i BSS at ein skal ordne bustadene i noko fast system – brukaren står heilt fritt til å disponere rekkjefølgja på namnegardar og bustader etter kva prinsipp ho/han vil. Men det er eit krav at det ikkje blir definert to namnegardar med same namn, som tilvisingsnamn (sjå pkt 2.6).

2.3 Bustadnummereringa

Når ein byggjer opp bustadstrukturen slik det er forklart i pkt. 3.3, ser ein at kvar bustad får ei fortløpande nummerering under kvar namnegard (jfr. Figur 5). Saman med namnegardsnamnet gjev dette bustadnummeret ei eintydig tilvising til bustaden.

2.4 «Familienummereringa» – persongrupper – krysstilvisingane

Persongruppe-funksjonen (jfr. pkt 1.2) i BSS organiserer bebuarane på kvar bustad i det ein vanlegvis oppfattar som «familiar». Alle personar som blir utplasserte på ein bustad blir plasserte i ei persongruppe (sjå pkt 6.13), jamvel om det gjeld enkeltpersonar utan familie.

Under kvar bustad får kvar persongruppe eit fortløpande nummer, slik at det som definerer plasseringa av ei persongruppe er kombinasjonen av namnegardsnamn, bruks- og gruppenummer. Dette kjem fram i form av ei overskrift over kvar familiegruppe, der forfattaren òg kan registrere frå- og til-tidspunkt dersom det er kjent/ønskeleg.

Frå- og til-krysstilvisingane for enkeltpersonar kan da bli slik:

· NN frå/sjå Namnegard (bruksnr-familiegruppenr): Kari Olsd. frå Einbu (4-2), evt. Kari Olsd. f. 1843, sjå Einbu (4-2).

I praksis kjenner ein ofte (men ikkje alltid) òg bruksnamnet, dvs. eit særnamn på bustaden, og dersom det er lagt inn skriv BSS ut det òg: NN frå/sjå Systugu Einbu (4-2). Det er elles særlege utskriftsreglar for forskjellige typer særnamn, av typen «Systugu Einbu», «Einbusgrinde» og «Voll, Einbu». BSS handterer slike namnetypar.

2.5 Forskjellige bustadnamntypar i BSS: Hovudnamn

Hovudnamnet er det namnet som blir bruk som overskrift i alle utlistingar: til skjerm og utskrift til fil/papir. BSS opnar for at ein og same bustad kan ha fleire hovudnamn, t.d. for eit nyare bustadhus som har fått eit eige namn i grunnboka, men som òg har ein gateadresse det er naturleg å bruke. Slike namn kan bli skrivne ut i forma Bjørkvegen 12 – Soltun. Andre variantar er særskilte «offisielle» namn som ikkje er samanfallande med daglegnamnet på eit bruk (t.d. Berg nedre – Nordigarden).

Det forekjem òg at eigaren av ein eldre bustad (gardsbruk) skifter namn på bruket og vil at det nye namnet skal nyttast i bygdeboka. Dette kan ein ta omsyn til, men ein bør av faglege grunnar[7] ikkje nytte eit slikt nytt, påsett namn når ein viser til ein eldre bustad med eit tradisjonelt stadnamn. BSS har funksjonalitet for å registrere tidspunkt for skifte av namn, slik at eldre namn blir brukt i krysstilvisingane før tidspunktet for namneendring og det nye seinare.

2.6 Forskjellige bustadnamnetypar i BSS: Tilvisingsnamn og Andre namn

I tradisjonelle bygdesamfunn vil tilvisingsnamnet som oftast vere det same som hovudnamnet. Ved fleire tilvisingsnamn registrert med tidspunkt vil BSS altså nytte det eldre namnet for tilvisingar før tidspunktet for namneskifte, og det nyare seinare. Det kan òg tenkjast andre tilfelle der det er ønskelig med et anna tilvisingsnamn enn det som er brukt som hovudnamn, t.d. viss det er fleire gardsbruk med same namn i bygda. Dette må da registrerast særskilt.

Funksjonen «Andre namn» kan m.a. nyttast til å registrere uttale og forskjellige kasus- og preposisjonsformar for tradisjonelle gards-/bustadnamn. Det må da leggjast inn kva for type namn det er snakk om, etter dei faste typane: «Dativ/prep./uttale», «Grunnbok/skriftnamn», «Slektsnamn (stad)» og «Andre stadnamn».

3 Oppstart med BSS – nærare om bustadstrukturen

3.1 Litt generelt om vindu og menyar

BSS er vindusorientert. Alle BSS-vindu kan justerast på vanleg Windows-måte, ved å halde muspeikaren over eine ytterkanten på vinduet, halde høgre mustast og dra/skyve. Gjer ein det i nedre høgre hjørne justerer ein breidde og høgre på vinduet i same operasjon.

Ein del av illustrasjonane i denne rettleiinga er vist berre som utsnitt av skjermbilde/vindu. Det ser ein lettast ved at bilda da manglar ramme i den eller dei ytterkantane som er skore bort. På Figur 1 er t.d. høgre del av hovudmenylinja ikkje med.

Den øvste linja i kvart vindu skifter farge frå blått til grått etter som menyen/vinduet er aktiv eller ikkje. Viss øvste linja er grå, er menyen/vinduet ikkje aktivt (som t.d. Figur 2 nedafor, medan Figur 3 viser eit aktivt Stad-vindu). For å aktivisere eit vindu/ein meny må du klikke på det/han med muspeikaren eller gå dit vha. hovedmenylinja.

Ved oppstart kjem hovudmenylina opp øvst på skjermen, og eit vindu for vising av stadinformasjon litt nedafor, om lag slik det framgår av Figur 2. Ein får da opp dei forskjellige rullergardin- og vindusmenyar på heilt standard Windows-måte med muspeikaren eller ved å halde nede Alt-tasten og trykke den bokstaven som har understreking.

Figur 1: Hovudmenylinja, ligg øvst over heile skjermbreidda så lenge BSS er i gang.

Figur 2: Stadinformasjonsvinduet ved oppstart (forminska), før val av database.

Etter oppstart går ein til hovudmenylinja, vel Database og enten Ny (eingongsoperasjon, berre ved prosjektstart), Definer eller Opne (da kjem lista over eksisterande databasar/prosjekt opp). Opne er da sjølvsagt det ein vanlegvis gjer. Valet Definer nyttar ein viss ein database/eit prosjekt er flytt frå ei anna datamaskin, ein annan partisjon (D:\ o.l.).

Når ein opnar den aktuelle basen ein arbeider med blir den bustadstrukturen som er etablert alltid lasta inn stadinformasjonsvinduet.

3.2 Ny Database (oppstart prosjekt), evt. Definer medfølgjande basar

Ved oppstart av nytt prosjekt (vha. Ny) bør ein enten på førehand eller gjennom oppstartsprosedyra lage ei mappe under programmappa med eit rimeleg lettkjenneleg namn, t.d. namnet på bygda/kommunen, og navigere seg inn i denne etter standard Windowsprosedyre.

Prosedyre for oppstart av nytt prosjekt er altså:

1. Opprett prosjektmappa.

2. Vel Ny under Database. Ein får eit standard Windows-vindu (tilsvarande når ein oppretter eit nytt dokument i Word og lagre det i ei ny mappe på harddisken) for «Opprett ny BSS-database». Gå til prosjektmappa.

3. Skriv filnamnet for databasen-/prosjektet i feltet for Filnavn.

4. Ein får eige vindu for å stadfeste at du vil opprette dei nødvendige databasetabellane i mappa. Svar OK.

Prosedyra for å etablere kontakt med eksisterande databaser (t.d. kopiert frå annan maskin) er å starte BSS, gå til Database og Definer, bla seg til rett mappe og klikke på databasefila som kjem opp i boksen (*.BSS). Dermed kjem prosjekt-/databasenamnet opp i hovudmenylinja, og det kjem opp eit Stad-vindu som viser den registrerte bustadstrukturen. Øverst finn du eit ikon som skal symbolisere eit arkivskap.

Figur 3: Stadvinduet etter oppretting av nytt prosjekt og høgreklikk på [Prosjekt1].

Ved oppretting av ei ny database kjem altså stadvinduet opp utan annan informasjon enn [Prosjekt1]. Denne kan endrast ved å dobbeltklikke i feltet for Tittel (oppe til høgre). Du får da opp eit vindu for å registrere ein hovudtittel:

Figur 4: Vindu for registrering av prosjekt-tittel.

Merk at du kan legge inn fleire hovudtitlar, t.d. namnet på to bygder dersom prosjektet omfattar det. Dei kjem da opp med kort tankestrek, t.d. Lesja – Dovre.

Ved å høgreklikke på [Prosjekt1] kjem menyen i feltet til venstre i Figur 3 fram. Der kan ein så bygge opp bustadstrukturen i prosjektet. Oppbygginga av bustadregisteret kan gjerast på fleire måtar. Det kan gjerast meir eller mindre komplett før import- og lenkearbeidet startar, eller det kan gjerast parallellt med dette arbeidet. Ein treng altså ikkje gjere noko med denne strukturen før ein har gjennomført prosedyren for normering av namn m.m. (sjå pkt 4) og er klar til å begynne søking og lenke- og utplasseringsarbeidet (pkt 6).

Vi rår likevel til at ein legg inn i alle fall hovudstrukturen i området: rimeleg komplett ned til namnegardsnivået, og så t.d. alle gardar, bustadhus og plassar som var i bygda i 1900, evt. supplert med bustader seinare i den grad ein har oversyn (t.d. gjennom kommunale adresseregister). Det går rimeleg raskt å opprette bustader, og det vil vere greitt å ha dei fleste på plass når lenkinga startar, slik at personar som har flytta kan plasserast direkte ut på alle bustader dei har budd på når ein likevel arbeider med dei.

Ved arbeid med demo-versjonen kan ein likevel gå rett på normalisering/normeringsprosedyrane, sjå pkt. 4, og for den saks skyld søking og lenking (pkt. 5.5) utan å gå inn på Stad-vinduet.

3.3 Oppbygging av bustadstrukturen

Dette avsnittet går igjennom arbeidsrutinane for oppretting av prosjekt, seksjonar, område, namnegardar og bustader, som er den formelle strukturen i standard BSS-prosjekt.

Figur 5: Arbeidet i Stad-vinduet. Her kan ein bygge opp strukturen i venstre del ved å høgreklikke (sjå Figur 3) og/eller bruke funksjonstastane.

Figur 5 syner dei forskjellige elementa og nivåa i Stad-vinduet. Det er altså 4 formelle nivå under prosjektnivået:

· Øvst finn ein seksjonsnivået. I Figur 5 er det teke utgangspunkt i «Bygdebok for Lesja» og lagt inn dei tre binda som det prosjektet bestod av.

· Under seksjon kan det leggast eit «område»-nivå. Dette kan nyttast til eit eige grende- eller bygdenivå viss ein vil det (slik det er gjort i Lesjabøkene), eller ein kan opprette eit slikt område under kvar seksjon, men elles sjå heilt bort frå det.

· Under område kjem så det første viktige nivået, namnegardsnivået (sjå nærare under pkt 2.2).

· Det lågaste formelle nivået i dette vinduet er så bustadnivået. (Det er likevel høve til å opprette eit nivå til, bustaddel, som kan nyttast for bustader med fleire husvære, t.d. sokkelleilegheiter, bustadblokker o.l., sjå pkt 6.13).

3.4 Stadvinduet, høgre del øvst: Hovudnamn, Tilvisingsnamn/nr, Andre namn

I øvre delen av stadvinduet finn du tre arkfaner der eitt eller fleire namn kan registrerast, ikkje ulikt prosjekttittel-vinduet. Hovudnamnet er det namnet som kjem fram i den ferdige, trykte teksten som overskrift. Det kan skrivast inn fleire namn som hovudnamn på same måte som prosjekttittel, sjå pkt 3.2 – dei kjem da ut på utskrifta etter kvarandre med tankestrek mellom (t.d. «Stuguflotten – Hovudbruket»).

Du får ein liknande liten editor for å skrive inn namn ved å dobbeltklikke i det aktuelle namnefeltet, skrive namnet og lagre, jfr Figur 4.

Under den andre arkfana kan ein – ved behov – legge inn eit særskilt tilvisingsnamn. Med tilvisingsnamn meiner vi namn som blir nytta i krysstilvisingssystemet for enkeltpersonar og persongrupper (familiar), sjå pkt 2.4. Ved tilvisingsnamn kan du som nemnt legge inn årstal ved namneskifte, slik at du kan få nytta alle namna på ein bustad viss det har vore namneskifte (altså tilvising til det eldre namnet før tidspunktet for namneskifte).

Under Andre namn må du også gje opp kva type namn det er snakk om.

3.5 Stadvinduet, høgre del, midten: Hovudnummer, Adresse, Stadtype, Merknad

Under Hovudnummer-fana registrerer ein det offisielle matrikkelnummeret til ein bustad, med gardsnummer, bruksnummer, festenummer og evt. seksjonsnummer.

Under Adresse legg ein inn den formelle veg-/gateadressa til bustaden, viss den har ei slikt.

Under Stadtype på bustadnivået kan ein velje mellom 3 typer: Bustad, Eigedom og Kapittel. Førebels nyttar ein her i det alt vesentlege Bustad. . Stadtypen Kapittel kan nyttast som skilje mellom element i disposisjonen, av typen: «Gardar i drift», «Nedlagte plassar», «Nyare bustadhus» o.l., jfr pkt. 2.2.

Under Merknad kan ein legge diverse informasjon ein kan kome til å få behov for i det vidare arbeidet. Det som står her blir ikkje skrive ut i det manuskripet som går til trykking.

3.6 Stadvinduet, høgre del, nedst: Historie, Hendingar, Dokument og Plassering

Denne delen består av tre område. I Historie-feltet kan ein skrive inn tekst som skal med i sluttproduktet (gardshistorie og tilsv.). Ved å dobbeltklikke inne i felt får ein opp ein enkel editor. Ein kan ikkje formatere tekst ved hjelp av denne funksjonen.

Ved skriving av meir omfattande historietekstar rår vi til at ein nyttar eit vanleg tekstbehandlingsprogram, t.d. Word. Ved hjelp av det nedste feltet i dette vinduet (Dokument) kan slike dokument lenkast til den aktuelle bustaden. Det gjer ein ved å dobbeltklikke på feltet og hente fram dokumentet på vanleg Windows-måte. Feltet Plassering syner da kvar på disken eit slikt dokument er plassert.

BSS er altså ikkje eit skriveverktøy. Slike enkle historiefelt finn ein likevel knytt til stader, personar og relasjonar, der ein kan skrive inn kortare avsnitt som skal vere med i den ferdige teksten. Ønskjer ein formatering i slik tekst må altså andre program nyttast, og teksten frå desse må manuelt flettast saman med den teksten BSS produserer (jfr pkt 6.20) i sluttfasen av arbeidet.

Vi gjer merksam på at det vil vere ein stor fordel for dette sluttarbeidet om ein er 100 % systematisk i bruken av avsnittsstilar i Word-dokument som skal inn. Viss ikkje, kan det medføre problem (dvs. auka kostnader) ved den konverteringa trykkeriet o.a. gjer til sideombrekkingsprogram som Quark Xpress eller Indesign, pga. mange skjulte koder i Word- og rtf-dokument.

3.7 Bruk av Dokument-funksjonen som «digital gardsmappe»

Med denne funksjonen kan ein elles legge opp til eit tilnærma heildigitalt arkiv, dersom ein ønsker det. Ein kan lenke forskjellige dokument til bustaden ved hjelp av denne funksjonen, som enkelt kan hentast fram ved å dobbeltklikke på dei.

Enkeltfiler, t.d. eit rettsreferat i form av eit skanna bilde frå mikrofilm, kan så lenkast inn til alle dei bustadene (gardane) det inneheld informasjon om. Det same gjeld slikt som oversiktsbilde eller utsnitt av gamle eller nye kart med fleire synlege bustader osv.

Ein bør da lage seg eit oversiktleg mappesystem på maskina, t.d. med prosjektnamnet på rot-nivå (C:\Lesja), og så mapper for bilde, e-postar, rekneark, skanna kjelder frå mikrofilm som t.d. panteregister, skanna papirbaserte kjelder som brev o.l., tekst som skal trykkast osv.

Vi har likevel ikkje testa ut oppbygging av slike tilnærma heildigitale prosjektarkiv, men det er ikkje tekniske begrensningar i BSS som hindrar det. Forutsetninga er sjølvsagt at dokumentet ein lenker til har eit format som blir gjenkjent av datamaskinen, og at nødvendig program for visning/editering av dokumentet er installert.

4 Normalisering/normering av namn, tidspunkt, roller og typer

4.1 Generelt

Den første reelle historie-/bygdebokfaglege operasjonen ein BSS-brukar kjem i kontakt med etter å ha pakka ut ei zip-fil med ferdig tilpassa kjeldefiler i riktig mappe, er normalisering/normering[8] av person- og stadnamn, tidspunkt, personroller og relasjonstyper. Når basen er definert kan ein derfor gå direkte til normeringsfunksjonen utan å gå vegen om stad-prosedyrane nemnt i førre avsnitt.

Det vil alltid vere nødvendig å normere desse elementa i BSS-basen. Normeringa har to hovudhensikter: å lette søking i kjeldefilene og å få normerte person- og stadnamn ved utskrift til manus etter nærarer reglar (sjå pkt 6.21).

Sjølve normeringa kan vere rimeleg vanskeleg. Namneskikkane varierer frå lokalsamfunn til lokalsamfunn, og skriftformene varierer frå skrivar til skrivar – t.d. kan presten, klokkaren og læraren skrive eit og same person- og/eller stadnamnet nokså forskjellig.

Normeringsfunksjonen i BSS er særs kraftig, og ein finn han under Verktøy på Hovudmenylinja. Det er viktig at brukaren gjer seg godt kjent med personnamneskikkane og stadnamnvariasjonane i undersøkingsområdet og om nødvendig aktuell faglitteratur[9] før arbeidet startar opp.

Normering av namn og andre element skjer ved at det blir oppretta eigne tabellar/indeksar med dei normerte namna. Dei originale formene slik dei er registrerte i kjeldefilene blir ikkje endra. Ved innsyn i kjeldefilene får ein opp originalforma, sjølv om ein har søkt ved hjelp av indeksane.

4.2 Startvindu normalisering/normering

Same dialogvinduet blir nytta i fleire normeringsfunksjonar, men vi skal i første omgang sjå på den mest vanlege, normering av personnamn. Ein må da stå under arkfanen Namn, velje namnetype personnamn i feltet til venstre og normalisering til normalform til høgre (Figur 6).

Figur 6: Startvindu normering, med originalformene av namn i basen Lesja import i venstre felt. Merk at det er lagt opp til normering til 3 former: normalform, hovudform og alternativ. I denne BSS-versjonen er det berre lagt opp til normering til normalform.

Når dette er valgt, får ein opp originalformene av namna i venstre feltet, medan dei normerte formene vil kome til syne i det høgre.

Merk at namna her er henta frå alle namnefelt i kjeldefilene. T.d. inneheld ein dåpspost vanlegvis 3 personar: barnet, faren og mora. Nokre av desse, men ikkje alle, har vanlegvis fornamn, farsnamn og kanskje slektsnamn, og desse blir normert samla i denne prosessen. Vinduet til venstre i Figur 6 syner originalform av namna, kva kjønn og type namn det gjeld og kor mange som finst av dei forskjellige formene, sortert alfabetisk.

Figuren syner òg at mange databasepostar inneheld mangelfull informasjon, og dei som kjem først i lista er dei som startar med teikn som maskina sorterer før dei vanlege bokstavane (ropeteikn, prosent osv.). Den øvste linja syner t.d. at 25 fornamnsfelt for kvinner i dette utvalet av Lesja-kjeldematerialet berre inneheld to ropeteikn (som tyder at her burde det stått eit namn i kjelda, men det manglar), og lenger ned 43 farsnamnsfelt for kvinner som inneheld to spørjeteikn (som tyder at den som registrerte informasjonen ikkje har klart å tyde namnet). Tilsvarande gjeld 23 farsnamn for menn, 31 fornamn for menn osv.

For å sjå nærare på fleire av originalformene av namn, dra rullestolpen til høgre i Originalform-vinduet nedover.

Normeringa foregår ved at brukaren vurderer kva originalformer som «eigentleg» er same namn. Desse markerer ein og «dreg» dei over i vinduet til høgre (sjå Figur 8).

4.3 Splitting av doble og triple namn

I nokre kjeldeseriar er farsnamn/slektsnamn registrert saman med fornamn i eitt namnefelt. Det blir dermed feil type på dei namna. For å kunne endre namnetypen så må altså desse strengane splittast.

Det er vidare (spesielt for stadnamna) frustrerande å måtte normere same ordet opptil fleire titals gonger. Da tenkjer vi t.d. på «Nordre», «Søndre» osv., som kan stå i kombinasjon med eit utal namnegardsnamn/plassenamn. Dersom desse ikkje eksisterer som frittståande enkeltnamn ein kan normere for automatisk oppslag (ved bruk av autonormeringa) så får ein spørsmål på nytt kvar gong ein treffer på dei. Ved å splitte namna slepp ein med å normere berre ein gong.

Splitting av namn gjer ein ved å høgreklikke på namnet og vel «Splitt opp». Dette er ein irreversibel operasjon, så ein må vere forsiktig viss ein vil gjere dette.

4.4 Endring av namnetype

Som ein kan sjå av filene i Lesja import-basen er mange namn delvis registrert «feil», delvis mangelfullt, dvs. ein har ikkje registrert dei forskjellige namneformene i eigne felt. Kjem ein til eit namn som har feil type, t.d. ein mannsperson som har fått «Afdem» (Avdem er eit gardsnamn i Lesja) som farsnamn, slik det framgår av figuren nedafor, må ein endre namnetypen.

Figur 7: Normering: Endring av namnetype. Ein høgreklikkar på namnet, vel Endre type, i dette tilfellet frå farsnman til stadnamn. Prosessen er irreversibel.

Ein skal ikkje gjennomføre skifte av namnetype utan at ein er heilt sikker. Operasjonen medfører at indeksen blir forandra slik at rekkefølgja av namna blir forskjellig, og dette er irreversibelt.

Eit eksempel: etter splitting har ein fornamnet Nerli (k). Det tolkar ein som slektsnamnet Nerli, og endrar type. Men dersom ein ikkje hadde splitta namna, ville ein sett at jenta heitte Nerli Karlotte, og at det altså var eit fornamn. Viss ein så oppdagar dette, og vil forandre attende til fornamn, veit ikkje BSS lenger rekkefølgja på namna, og henger på det «nye» til slutt. Jenta blir altså nå heitande Karlotte Nerli. Og enda verre: dersom det er andre i basen som verkeleg har Nerli som slektsnamn, så vil ein ved å «rette» opp att denne feilen introdusere mange nye feil! I båe tilfella ser vi at «originalen» ikkje kan gjenopprettast.

Ved skifte av namnetype er det fornamn → farsnamn og fornamn/farsnamn → slektsnamn som er mest aktuelle.

4.5 Teknikk for normering

Normeringsteknikken er elles rimeleg enkel. I feltet for originalnamn veljer ein dei formene ein vil normere til same namn ved å markere dei, og dreg dei valde formene over i feltet til høgre. Når ein slepper dei der, kjem det opp eit vindu med forslag til normert namn, som ein kan overstyre og velje kva for normert form ein vil gje originalformene. Dei normerte formene blir lagt i vinduet til høgre, under «Normert form».

Figur 8: Normering av nokre former av Ågot. Ein markerer originalformene ved å klikke på dei i vinduet til venstre (shift-høgreklikk når dei står etter kvarandre, ctrl-høgreklikk når dei ikkje står etter kvarandre) og dreg dei over i vinduet til høgre. Forslag til normert namn kjem da opp, men det må i mange høve overstyrast av brukaren.

4.6 Normering til NULL (former utan informasjonsverdi)

Dei formene som står først av originalformene (spørje- og ropeteikn, initialar o.l.), som er utan sjølvstendig informasjoninnhald, normerer vi til «NULL» (utan innhald, feltet for «Normert namn» blir sett tomt). Grunnen er at det korkje er aktuelt å søkje etter desse formene, eller normere dei i utskrift. (Det er elles aktuelt å kunne søke samla etter slike ikkje fullstendige namn, jfr t.d. pkt 6.2.)

Dette gjeld t.d. markerte overstrykingar (mellom prosentteikn, jfr Figur 9). Vi fjernar da forslaget til normert namn i boksen i Figur 9 og lar det stå tomt. Andre slike former er feilføringar, initialar, manglande namn («Udøbt drengebørn») o.l.

Ein kan gå inn i den andre demo-basen, Lesja normert, der alle namn er ferdig normert slik det er fagleg naturleg å gjere det for denne bygda, og sjå på lista over dei 6766 formene som der er normert til NULL.

Figur 9: Normalisering av former utan informasjonsverdi, til verdien NULL. Også alle overstokne former (markerte med % framafor og bak i samsvar med vanleg registreringsstandard) slik dei står i vinduet til venstre normerer vi til NULL. Det same gjeld ei lang rad andre former.

Dermed er det berre å gå i gang med normeringa. Denne vil gå særs raskt, når ein får ho «i fingrane». I Figur 10 er det vist korleis ein raskt finn dei forskjellige formene av namnet Nils, markerer desse og gjev opp normalisert form.

Figur 10: Normering av i alt 273 originalformer av namnet Nils.

Merk at ein dreg med seg farsnamna til same normerte form som fornamna. Lesja-kjeldene er registrerte av mange forskjellige personar over lang tid, så standardiseringsreglane treng ikkje vere følgt (jfr. forskjellige former av farsnamn, med/utan punktum/forkorting, dobbel s etc.). Ein søkjer etter farsnamn ved å bruke fornamnsforma. I utskrift blir farsnamna formaterte etter særskilte reglar (-s., -d.).

4.7 Normering av slektsnamn og stadnamn

Dette gjer i prinsippet ein på same måten som med personnamn. Ein vel desse namnetypane i nedtrekksmenyen oppe til venstre i normeringsvinduet.

4.8 Generering av namn

I normaliseringsbildet (jfr. t.d. Figur 10) ser ein at det ligg ein funksjon for «Namnegenerering» i øvre høgre del. Her kan ein i rullegardinmenyen velje Farsnamn, Slektsnamn, Fødestad og Bustad. Denne funksjonen er særs viktig som førebuing til arbeidet med lenking av kjeldehendingar.

Bakgrunnen er at mange namn (kanskje dei fleste) som er registrerte i kjeldene ikkje er «fullstendige» med for-, fars- og slekts- eller gardsnamn i eigne felt. I ei dåpsfil har dåpsbarnet t.d. ofte oppgjeve berre fornamnet, medan namnet til far og mor og bustaden eller slektsnamnet deira er ført i eigne felt (vanlegvis berre knytt til ein av foreldra). Dette har den menneskelege hjerne ikkje problem med å oppfatte visuelt når ein les ein datapost eller ei utskrift. Men programmet må ha ein eigen funksjon for å kople denne informasjonen saman. Under søkjing er t.d. både farsnamn og bustadinformasjon sjølvsagt sentrale element, og må vere direkte knytt til alle personar som er nemnt i ei kjeldehending (t.d. ei folketeljing).

Funksjonen namnegenerering «tildeler» alle personhendingarne genererte fars- og/eller slektsnamn og føde- og/eller bustadinformasjon, viss dei manglar i den enkelte personinformasjonen, men finst andre stader i posten. Tilrettelegginga for denne genereringa blir gjort i samband med importering av kjeldefiler.

Slike genererte namn, som altså ikkje er eksplisitt gjevne opp i originalkjelda, vil i opplistingar i BSS vere merkt med hakeparentes, t.d. Anne [Kristoffersd.][Einbu].

4.9 Normalisering av alder m.m.

Når kjeldene er registrerte i samsvar med dei vanlege reglane, er aldersoppgåvene som regel nokså uforståelege, i alle fall for maskinell tolking. Det er vanlegvis greitt når det står eit årstal, men særleg aldersoppgåvene kan vere nokså kryptiske, slik ein t.d. kan sjå det i figur Figur 11.

Figur 11: Normalisering av alder. Originalformer frå kjeldehendingane.

I dette bildet klikker ein på knappen Autonormer oppe til venstre. Denne funksjonen prøver å tolke dei gjevne opplysningane så langt råd, som vist i neste figur. Under prosessen kan det kome opp datoar som er feil i dei registrerte kjeldene, t.d. 30.02. Slike får ein melding om etter kvart som dei dukkar opp.

Figur 12: Autonormert alder i feltet til høgre. I feltet til venstre står det att ein del uttrykk som ikkje er normert automatisk, men som i ein seinare versjon av BSS vil kunne normerast ved å dra originalforma over til den normerte i feltet til høgre.

4.10 Lag tider

Når ein er nøgd med normeringa, brukar ein knappen «Lag tider». Denne funksjonen genererer eit fødselstidspunkt for personhendingar der dette ikkje eksplisitt står, men der det er oppgjeve ein alder (t.d. ved gravlegging, i folketeljingane 1801 og 1865 og diverse andre kjelder).

4.11 Vidare normering

Det vi no har gjort, er ei første normering av innhaldet i kjelderegistreringane. Vi vil seinare, i det konkrete arbeidet med stoffet, kome over særtilfelle som vi må normere på nytt, som i det dømet som er gjeve att i pkt 6.7 nedafor. Vi går da attende til denne funksjonen og utfører justering av normeringa.

Når kjeldefilene er lasta inn og namna normaliserte og genererte, er ein klar til å begynne arbeidet med lenking av personhendingane og utplassering på bustader.

5 Allment om søking, lenking og utplassering på bustad

5.1 Generell metode

Dette er den mest omfattande delen av arbeidet med bustadene og personane i BS-verk, og det er derfor viktig at brukaren set seg godt inn i korleis arbeidsgangen kan leggast opp mest muleg rasjonelt her.

BSS har ein kraftig søkemodul, og personhendingar knytt til ein og same person kan finnast i databasen på fleire måter.

Arbeidsgangen er i hovudtrekk:

a) Ein søker fram så mange kjeldehendingar knytt til ein og same person som muleg.

b) Når det er gjort sit ein att med ei hendingsliste for ein og same person i nedste del av søkevinduet (sjå Figur 14).

c) Når ein er tilnærma sikker på at hendingane gjeld ein og same person, lenker ein desse. BSS oppretter da personen.

d) Samstundes syner BSS i personvinduet (sjå t.d. Figur 23) fram alle relasjonar personen iflg. kjeldene har til foreldre, søsken, partnerar og barn.

e) Normalt gjennomfører ein så same operasjon for partner, slik at ein har eit par i personvinduet.

f) Paret skal så plasserast ut på bustaden, før ein går vidare og kompletterer livshistoria deira, og lenker barna og foreldra.

5.2 Særskild om termane fødestad og heimstad i BSS

Dei fysiske bustadene som har eksistert i undersøkingsområdet er sjølvsagt den viktigaste «stad-typen» vi finn i BSS. Men vi vil òg finne mange personar som har tilknytning til andre stader enn desse, enten som fødestad, heimstad eller dødsstad og ev. innflytting frå eller utflytting til stader elles.

Desse omgrepa er problematiske både i kjeldene og i sluttproduktet, bygdeboka. Ei formulering som ofte har vore bruk er «Per f. på Berg 1845», når forfattaren eigentleg seier at ein må slå opp på Berg for å finne opphavsfamilien til Per, utan omsyn til om Per faktisk var fødd der eller ikkje. Det er faktisk sjeldan kjeldene fortel direkte om ein fødestaden til ein person; dåpslistene har t.d bustaden til foreldra når barnet var døypt, ikkje fødestaden.

BSS har derfor innført omgrepet «heimstad», som kan tolkast på litt forskjellig vis avhengig av situasjonen. Eigentleg er «heimstaden» ganske enkelt svar på spørsmålet: «kvar kjem du frå?», og avheng av kven som spør og kor lokalkjend ho er. I BSS er heimstaden til ein person (fødd eller oppvakse innan prosjektområdet) den staden foreldra er utlista med alle person- og familieopplysningar, altså deira «hovudbustad».

Det treng ikkje vera den staden dei har budd lengst, men er ofte den siste staden dei bur/budde. Heimstad kan dekkje både «fødestad» og «oppvekststad» i dette tilfellet. For innflytte personar kan heimstaden også dekkje omgrepet «førre bustad», dersom vedkomande har budd der utover ei viss tid. I folketeljingane finn vi ofte heimstaden som eit sokn eller prestegjeld. I teljinga er den kalla «fødestad», men når vi ser på realitetane (etter lenking) finn vi at det ikkje så sjeldan er direkte feil. Heimstad er eit meir diffust omgrep enn t.d. fødestad, og kan dermed nyttast på ein friare måte.

5.3 Førebuingar – bruksdelingsskjema og andre kjelder

Bygdebokforfattaren startar aldri reellt direkte inn i kjeldedatabasane. Som nemnt er det i tillegg til at registreringane er ferdige ein føresetnad at tilnærma alt relevant anna kjeldemateriale er framskaffa, digitalt eller papirbasert, før ein går i gang med lenkearbeidet.

Vi rår til at ein nyttar ein velprøvd arbeidsmetode innafor bygdeboksjangeren, frå før-dataalderen, nemleg å utarbeide eit bruksdelingsskjema for den aktuelle namnegarden ein tek for seg, gjerne på millimeterpapir i A3-format, eller evt. elektronisk med eit teikneprogram viss ein er fortruleg med det.

Bruksdelingsskjema kan gjerast meir eller mindre detaljerte. I Bygdebok for Lesja bd 1 s. 58 er det t.d. gjeve att eit relativt komplisert skjema for brukdelinga på namnegarden Bjorlie, som bestod av to bruk frå først på 1600-talet til oppdelinga starta i 1720-åra.

Figur 13: Døme på (fiktivt) bruksdeling for ein gard Berg ca 1600 – ca 1900. Her kan ein t.d. la breidda på dei enkelte driftseiningane spegle matrikkelskylda, viss ein vil det. På denne figuren vises relasjonane i samband med brukarskifte (suksesjon) ved at stipla horisontal linje med avbrot står for direkte brukarskifte far/mor – son/datter. Samanhengande stiple linje tyder brukarskifte innafor slekta, men ikkje i direkte linje, og heiltrekt linje tyder suksesjon ut av slekta.

Det må likevel understrekast at ein ikkje treng lage slike skjema særskilt komplisert. Ein må òg hugse at viss ein nyttar matrikkelskylda til å syne storleik på bruka, slik det er gjort her, har ein ikkje plass til umatrikulerte einingar som t.d. husmannsplassar. Desse må da registrerast på annan måte.

I utgangspunktet lager ein eit slikt skjema ut frå panteregister- evt. tingbok- og folketeljingsinformasjon. Det betyr at skjemaet vil vere nokså mangelfullt når ein startar BSS-arbeidet, men det kan sjølvsagt justerast etter kvart som ein finn nye familiar, t.d. innerstar etc. og som ein i utgangspunktet ikkje har plassert på skjemaet.

Det er altså ein stor fordel å utarbeide eit slikt skjema for namnegarden før ein startar arbeidet med lenking osv. i BSS. Ein kan sjølvsagt lage slike skjema for alle namnegardane i heile undersøkingsområdet før ein startar BSS-arbeidet, men vi trur ikkje det er den mest rasjonelle arbeidsmåten.

Vi går så over til søking og lenking, med utgangspunkt i demobasen Lesja normert.BSS.

5.4 Søkevinduet

består av tre felt (sjå Figur 14). Det minste, oppe til høgre der det står «Søkeobjekt», inneheld verktøy for å spesifisere det søket vi vil foreta. Når søket er utført, kjem det spesifiserte utvalet (dei treffa) vi har fått opp som ei linje i feltet oppe til venstre, med nummer på utvalet, kva slags type treff, kriteria for utvalet og talet på treff. Viss utvalet ikkje er større enn 100 personhendingar, kjem alle desse hendingane lista opp i feltet nedst.

Figur 14: Søkevinduet.

Søkinga i BSS er ein særs kraftig funksjon, og det er viktig at ein lærer seg den godt frå starten av. Søkevinduet er hovudverktøyet. Fanene oppe til venstre viser kva «objekt», Namn, Andre og Relasjonar ein kan søke etter. Vi kjem attende til korleis desse funksjonane kan nyttast nedafor. Når eit søk er gjennomført, får ein eit utval av datapostar som tilfredsstiller søkekriteria.

Ein kan så søke på nytt i eit utval, og få eit meir avgrensa/nøyaktig utval. Når utvalet altså inneheld mindre enn 100 postar kjem sjølve hendingalista fram i nedste delen av vinduet, i kolonnene Referanse, Namn og Type (sjå Figur 18 nedafor for døme). Her får ein lista ut kva slags hending det gjeld, namnet på personen bokstavrett slik det står i den elektroniske versjonen av kjelda, kva slags type eller rolle personen har i hendinga og kva stadinformasjon som er nemnt i kjelda.

Viss ein vil sjå hendingane i eit større utval, må ein høgreklikke på linja som syner utvalet (t.d. linje 4) og velje «Vis liste».

Set ein hake i ruta for «Inkluder lenka» blir hendingar som alt er lenka med i søket. Det gjer ein normalt ikkje, med mindre ein leiter etter noko som kan vera feillenka, kontrollerer personar o.l.

5.5 Eit testsøk: «Ole Olsen» – utvals- og avgrensingsprinsipp steg for steg

Med utgangspunkt i basen Lesja normert gjer vi eit forsøk på finne hendingar knytt til ein eller annan «Ole Olsen» (der fornamnet vil vere normert til Ola).

Vi går til søkevinduet og skal søke på personhendingar der vi ikkje tek med lenka (dette vil vere standard utgangspunkt i dei søka som blir skildra nedafor). Vi går til fana Namn. Der vel vi Fornamn i namnefeltet, og Normalform i normaliseringsfeltet (standard). Klikk på «Vis indeks»-knappen, og lista over normerte namn kjem opp i alfabetisk orden.

Figur 15: Indeksvinduet.

Ein kan bla i dene lista på vanleg Windows-måte, ved å skyve/rulle ned margen til høgre, bla med «Pgup»/Pgdn»-tastane o.a. Den mest effektive måten er likevel å skrive inn dei første 2–3 bokstavane i det namnet ein leiter etter, for da hoppar BSS direkte til namn som startar med desse bokstavane.

Om funksjonen «Inkluder NULL», sjå nedafor. Ein får no opp det utvalet ein vil ha ved å sette hake for det eller dei namnet/namna ein leiter etter, og klikke på «Vis resultat» nedst i dette bildet. I dette tilfelle blir lista 9383 treff, altså kjeldehendingar i dette materialet (sjå oversynet over dei aktuelle kjeldene i pkt 1.1) der fornamnet er normert til Ola.

Neste steg blir så å utføre tilsvarande søk på farsnamn. Ein går da til namnefana, og vel farsnamn Ola i namnefeltet. Vi ser no at det i feltet under «Normalisering» står «Avgrens liste» og så eit 1-tal. Det betyr da at vi nå søker berre i lista over farsnamn til dei 9383 namna i liste 1. Klikk på «Vis indeks», vel Ola på same måte, «Vis resultat».

Figur 16: Søkevinduet etter søk på hendingar som inneheld namnet «Ole Olsen».

Eit slik søk må sjølvsagt avgrensast ein god del. I Bygdeboka (bd 2 s. 523, familie Ringen, Åsen 64-1) finn vi ein Ola Olss. f. 1837 utan fleire opplysningar, som vi kan sjå om vi finn att. Vi kan tenkje oss som bygdebokforfattar at vi er i startfasen av arbeidet, og vi får ein e-post frå ein kollega på ein annan kant av landet som har funne at ein «Ole Olsen» f. ca 1837 i Lesja gifta seg der.

For å kunne gjere meir spesifiserte søk går vi til Andre-fana. Klikkar vi der på Søkefelt ser vi at vi kan avgrense søket på ei rad element, der t.d. fødselstidspunkt kan vere eit alternativ. Men i dette tilfellet vil vi nok få problem, fordi fødselstidspunkt står i ei rad kjelder (m.a. konfirmasjon, vigsel, folketeljingar og gravlegging), så vi vil heller finne alle «Ole Olsen» som er døypte. Under Søkefelt veljer vi da «Hendingstype», og markerer for «Dåp».

Figur 17: Søkefelt Andre.

Vi får framleis eit nokså stort utval (liste 3, 750 treff). Det betyr ikkje at det er døypt 750 Ola Olsson i Lesja i perioden, for i dette utvalet er alle med namnet med, både dei døypte, fedre og fadrar. Derfor går vi til søkefeltet ein gong til og veljer «Personrolle». Vi får da opp ei liste over dei aktuelle personrollene som finst i utvalet, her altså dåpspostane. Marker for hovudperson, hp (personrolla «døypar» refererer til registrerte heimedøyparar) og «Vis resultat». Du får eit utval på 225.

Framleis er dette for mange, så neste naturlege avgrensing er sjølvsagt – når vi veit det – fødselstidspunktet. Vi går tilbake til søkefeltet og veljer Fødselstidspunkt. Vi har da den vanlege problemstillinga: når det er oppgjeve eit fødselstidspunkt på denne tida, kor stor feilmargin skal vi da leggje inn. Her får vi høve til å avgrense liste Fra og med år og Til og med år. Vi prøver 1835–1839, og sit da att med 16 treff som blir lista ut.

Figur 18: Søking etter Ola Olss. f. ca 1837 i Lesja, treff for perioden 1835–1839.

Vi ser her at dersom vi hadde hatt bustadnamnet Ringen å gå etter i tillegg, finn vi han i dette utvalet.

Vi går nå over til å lenke ein reell familie der vi på førehand veit det aller meste av informasjonen ligg i dei importerte kjeldehandingane. Prosedyrane kan verke litt omstendelege, men dei bygger på omfattande praktisk erfaring frå eit fullskala BSS-prosjekt.[10]

6 Lenking av ein reell familie steg for steg: paret

6.1 Den aktuelle familien

Familien vi vil ha tak i er sett opp i Bygdebok for Lesja bd 1 (utg. 1987) s. 91–92, og består av dei første brukarane i Systugu Bjorlie, eit gardsbruk som vart frådelt nabobruket Dernordpå i 1860. Hovudpersonane er Syver Jespers. og Ågot Tostensd., som gifta seg same året. Syver fekk ein son før han gifta seg, og saman fekk han og Ågot fire barn i åra 1861–75. I bygdeboka finn vi denne basisinformasjonen:

11-1. 1860 – 1891.

Syver Jespers. frå Tuftan, her (7-1), 1825-92, g. 1860 m. Ågot Tostensd. frå Dernordpå, her (10-5), 1830-1913. Dei bygde garden. Med Sigri Tostensd. frå Berget, her (5-2c) hadde Syver sonen:

1. Elias, 1851-1901, budde i Vegmillom, Sør-Einbu (2-2a).

Ågot og Syver fekk desse barna:

1. Margrete, 1861, sjå Skridu, her (14-4).

2. Tosten, 1864, tok over.

3. Kari, 1867, sjå Dernordpå, her (10-7).

4. Jensine Marie, 1875, sjå Bjorli Samlingshus (32-3).

Med utgangspunkt i krysstilvisingssystemet i denne bygdeboka (jfr pkt 2) ser vi at Systugu er bruk (bustad) nr 11 under namnegarden Bjorlie, at dette er første familien på bruket og at forfattaren har sett brukartida deira til åra 1860–1891.

Ut frå innleiinga til dette bygdebokverket veit vi òg at årstala er skrive på særskilt vis. Står dei slik som i denne familien, er alle funne frå kyrkjebøkene. Står det «ca.» framafor eit fødselsår, er det rekna ut frå personens dødsår o.l. Dermed skal alle årstal i familieoppsettet over finnast i i dei kjeldene som er digitaliserte, bortsett frå dei to etter 1900.

Ved utarbeidinga av bruksdelingsskjemaet har vi allereie plassert inn Syver og Ågot på grunnlag av folketeljingane og pantergisterinformasjon. Nå nyttar vi altså BSS til å finne kjeldehendingane for personane. Gjennomgangen nedafor er det som vi pr dato har funne ut er den mest rasjonelle, sjølv om det som nemnt er fleire måtar å søke fram informasjon på i BSS.

6.2 Operasjon 1: Finn hendingar til Syver i par med Ågot

Det er som regel mest rekningssvarande å ta utgangspunkt i to personar som er relaterte til kvarande (vanlegvis gifte). Da vil variablane to for- og etter-/farsnamn kombinerte med kvarandre utgjere eit nokså lite utval, i alle fall viss dei to ikkje er Ole Olsson og Kari Olsdotter (sjølv da er det neppe snakk om mange slike kombinasjonar, når vi veit om lag når dei levde). Ein vil som oftast – om ikkje anna så frå ei folketeljing – altså kjenne namna og ca alder på dei to hovudpersonane.

Elles er det kanskje mest rasjonelt å starte med informasjonen og familien på bustaden i folketeljinga 1900, viss ein ikkje utarbeider detaljerte bruksdelingsskjema.

I det aktuelle søket startar vi med å prøve å finne Syver Jesperss.. Alt no bør vi vere merksame på at namnet – sjølv etter normering – kan finnast i fleire variantar, særleg når vi kjem fram mot nyare tid. I dette tilfellet bør vi søke på både Syver, Sigurd og Sigvard og sette hake ved desse namna før vi klikkar på Vis resultat. Vi får eit utval (ei liste) nr 1 på 3143 treff. Så søker vi på farsnamnet (vel «Farsnamn» i namnefeltet), etter Jesper, Jesbrigt og «Inkluder NULL».

Det siste betyr det at ein òg får med «tome» felt, dvs. postar der vi har ein person utan normert farsnamn (dvs. der innhaldet i feltet er normert til NULL, sjå pkt 4.6). Det kan t.d. forekome i siste del av perioden, i folketeljinga 1900 o.a. stader etter lokale variasjonar, der ein berre har etternamn, initial o.l.. Søket gjev ei liste på 614 treff på kjeldehendingar der fornamnet er Syver og farsnamnet er Jesper eller NULL.

Figur 19: To søk, etter fornamn Syver m.fl. og farsnamn Jesper m.fl. eller tomt.

6.3 Søk etter relasjon

Det neste søket er så etter relasjon. Vel fana nedst til høgre, og du ser du kan søke etter Partnerar, Foreldre, Barn Sysken og Andre, til liste (utval) nr 2 (eller sjølvsagt alle listene du har henta fram). Standardverdien her er Partnerar til siste lista, så det er berre å trykke «Vis resultat», og ein får nå 46 treff, som blir lista ut direkte tilsvarande Figur 18.

Figur 20: 46 framsøkte hendingar som viser partnerar til Syver Jesperss. i materialet.

Det neste søket (det fjerde) blir da sjølvsagt etter fornamnet på patrneren, i dette tilfellet Ågot. Vi går tilbake til Namnefana, vel Fornamn i Namnefeltet og får fram lista over fornamn som førekjem på partnerar til Syver Jespersson. Her finn vi Ågot nedst og markerer ho. Vi tar vekk haka for «Inkluder NULL». Den fjerde utvalslista syner i alt 12 treff på Ågot som partner til Syver Jespersson. Vi ser òg at alle har farsnamnet Tosten, så vi treng ikkje gjere eit femte søk etter farsnamnet.

Vi går no til relasjonsfana att, og ber om partnerar til dei 12 i liste 4. Det blir sjølvsagt òg 12 treff, og alle er ein Syver Jespersson.

Figur 21: Og ved å søke på relasjon til liste 4 finn ein hendingar til den eller dei ved namn Syver Jespersson som i kjeldene er er oppgjeve som partner (ektefelle) til Ågot Tostensdtr.

Nå ser ein nok rimeleg raskt at desse hendingane gjeld ein og same personen. Men vil ein vere heilt sikker, kan ein bla igjennom innhaldet i kjeldehendingane (sjå nedafor).

6.4 Vidare søking

Dersom framsøking av paret etter denne metoden framleis gjev for mange kombinasjonar (t.d. viss namna er Ole Olsson og Kari Olsdtr.) må utvalet avgrensast vidare. Den neste naturlege operasjonen er da avgrensing på fødselsår slik det er vist framafor og evt. stadnamn (gardsnamn).

Målet i ein reell arbeidssituasjon er å kome fram til ei hendingsliste som er så eintydig at det som er forklart i neste punkt: å gå inn og sjekke enkelthendingar, ikkje blir nødvendig på dette stadiet i arbeidsprosessen.

6.5 Innsyn i kjeldehendingar i «originalform» – hendingsvinduet

Dette er ein viktig funksjon som kan nyttast alle stader der ein får fram ei slik hendingsliste. Ein dobbeltklikker på ei hending og få direkte innsyn i den aktuelle «originalkjelda»[11] – rett nok i det fellesformatet alle filene blir konvertert til i samband med import i BSS (Figur 22).

Figur 22: Innsyn i kjeldehendinga da Ågot og Syver gifta seg.

Vinduet er felles for alle slags hendingar. Størrelsen kan justerast ved å dra i kantane eller stolpane mellom felta.

I øvste venstre felt framgår kva type hending det er snakk om, og kva kjelda er/inneheld (av det namnet som blir sett på kjeldefila i samband med import til BSS etter konvertering). Klikkar ein i dette feltet kjem det fram informasjon om kjeldefila i feltet nede til høgre.

I hovudfeltet framgår det kva slags «objekt» det er snakk om (som regel Person og Relasjon i kyrkjebøker; i folketeljingane er det i tillegg med eit Stadobjekt, teljingsstaden). I Figur 22 er den personen vi søkte etter (Syver) markert, og i feltet nedst til høgre får vi da fram den informasjonen som er knytt til han i denne kjelda; kjønn, alder 35 år, bustaden er Bjorlie, heimstad er gjeve opp til Lesjaskogen og han var ungkar. Merk at det er sett inn eit fødselsår; det er generert gjennom normeringsrutina, med utgangspunkt i den oppgjevne alderen. Slike genererte data er som nemnt i pkt 4.8 markerte med hakeparentes.

Ein kan nå flytte hendingsvinduet slik at det ikkje ligg over sjølve hendingslista. Ein kan så bla igjennom hendingslista og få fram innhaldet i kvar hending i hendingsvinduet, og såleis forvisse seg om at det her må vere same person ein har hendingane til.

6.6 Lenking og oppretting av personen Syver Jespersson

Sjølve lenkinga og opprettinga av personen er så ein særs rask og enkel operasjon. Ein høgreklikkar inn i hendingslista med dei 12 hendingane, merker alle (ctrl-A), klikkar Lenk som à Ny hovudperson (eller ctrl-N). Dermed kjem personvinduet opp, med Syver som etablert person. Første gong ser dette vinduet nokså uoversiktleg ut.

Figur 23: Personvindu etter oppretting av Syver Jespersen som BSS-person.

Vi skal seinare (pkt 6.11f) sjå nærare på nokre av felta til høgre i personvinduet. Her skal vi berre seie litt om det vi ser i felta til venstre. Personen er rimeleg enkel; han kjem opp med symbol for kjønn og normert namn. Han har òg «Lesjaskog» som «heimstad». Det kjem vi attende til nedafor.

Den øvrige informasjonen her gjeld relasjonar som automatisk kjem fram ut frå informasjon i hendingane i hendingslista til Syver. I same feltet som Syver står relasjonar til partner (ein eller fleire) og barn. I feltet over står informasjon om foreldre (i dette tilfelle namnet på faren, frå vigselen), og i feltet under evt. sysken og andre personar (manglar her, men finst m.a. i folketeljingar og skifte).

Etter kvart som dei personane Syver er relatert til gjennom desse hendingane er framsøkt, lenka og dermed etablert som personar (sjå nedafor), forsvinn denne relasjonsinformasjonen frå personvinduet.

6.7 Heimstad «Lesjaskog» må normerast til NULL – oppdatering av heimstad

Heimstaden Lesjaskog er nå generert av BSS, etter dei vanlege namnerutinane. Desse er noko kompliserte, men tek m.a. omsyn til det vanlegaste namnet. For generering av heimstad har også den eldste hendinga prioritet (så nær fødselen som råd). Ser vi på hendingslista til Syver er han nemnt med heimstad berre to gonger: «fødestaden» ’Lesjeskogen’ når han gifta seg og «fødestaden» ’Kjønsletten’ da han vart gravlagt. BSS har da vald den fyrste, i normert form Lesjaskog. Når foreldra blir oppretta som personar og utpasserte på den bustaden dei var på, vil heimstad bli endra automatisk til den bustaden, dvs. BSS lager da ei automatisk tilvising til foreldrebustaden som overskriv den andre heimstaden ved skjermvisning og utskrift, sjølv om det framleis er registrert ein annan heimstad på personen henta frå kjeldehendingane.

Vi ser her at stadinformasjonen «Lesjaskog» framleis finst blant dei normerte namna. Å oppgi ein slik heimstad er utan interesse i ei bygdebok. Dette er derfor eit døme på at eit stadnamn bør normerast til NULL (det kunne godt vore gjort i hovudnormeringsprosessen, men det vil nesten alltid vera namn der ein ser normeringa bør endrast etter at ein har starta lenkearbeidet), jfr pkt 4.11. Vi høgreklikker på Lesjaskog i lista over normerte former, vel Endre namn... og slettar det slik at alle formene blir normert til NULL.

Framleis står det Lesjaskog som heimstad til Syver. Vi kan nå gå inn på eit av namnefelta hans, t.d. fornamn, høgreklikke og klikke på «Oppdater». Dermed endrar heimstaden seg til Tjørnslette (som er normert form av det stadnamnet som er oppgjeve som fødestad/heimstad da Syver vart gravlagd).

6.8 Finne tilleggshendingar til Syver kombinert med stadnamn

Gå tilbake til søkevinduet. Der ser ein at hendingane til Syver i liste 5 er kursivert, dvs. at dei er ferdig lenka. Vi skal no forsøke å finne resten av dei viktige hendingane knytt til Syver. Frå dei hendingane vi har funne, veit vi at han i alle fall har budd i Bjorlie, og at han var frå Tjørnslette på ein eller annan måte.

Vi markerer det andre utvalet vi laga (liste 2, fornamn Syver, farsnamn Jesper), med 614 tilfeller av Syver med farsnamn Jesperss. eller utan farsnamn, og søker så i namnefeltet «slekt + stader» (som finn både slekts- og stadnamn i hendingane). Vi ser at vi avgrenser til liste 2, dvs. vi vil finne alle postar der Syver Jespess. er nemnt (evt. Jesper NULL». Klikk på «Vis indeks», og merk av for Bjorli og Bjorlie.

Her ser vi at vi får opp 31 tilfelle, og mange av dei er Syver T. Bjorlie. Det kjem av at initialen T. er normert til NULL og dermed vart desse namna med i søk 2.

Vi ser her at det er rimeleg sannsynleg at «vår» Syver var forlovar i 1863, og vi lenkar denne hendinga inn som tillegg til han ved å høgreklikke på ho og Lenk som à Tillegg til Syver Jesperss. (ctrl-T). Det same gjeld dei tilfella Syver J. var fadder, og vigselen i 1893 da han var far til brura. Av hendingslista ser vi at brura var Kari f. 1867, og ho er barn til Syver iflg. hendingslista hans. Merk at vi får eit «advarselsvindu» ved slik tilleggslenking.

Ei hending til er mistenkjeleg, dåpen i 1852. Utan «fasiten» frå bygdeboka kunne vi ikkje tatt sjansen på å lenke den hendinga, og lar ho stå inntil vidare (men sjå pkt 6.18).

Vi søker ein gong til på liste 2, med avgrensing «slekt + stader» til Tjørnslette. Vi får utval 7 med 29 treff. Men i denne lista er det berre ei hending som er relevant: utflyttingsattesten frå 1839. Vi lenker den inn på Syver, og dermed får vi ein fødselsdato på han (om den er rett, er førebels usikkert).

6.9 Kontroll av hendingslista til Syver og evt. supplering

Dei operasjonane vi nå har gjort, er dei standardsøk og lenking vi må gjere for kvar person. Normalt sjekkar vi på dette stadiet om hendingslista til personen er rimeleg komplett. Vi bør finne dåp, ev. vigsel, aktuelle folketeljingar og ev. gravlegging, dersom vi ikkje har annan flytteinformasjon. For Syver manglar vi framleis dåp og konfirmasjon.

Den manglande informasjonen kan finnast på fleire måtar, og vi nemner her nokre. Reellt må brukaren lære seg desse og velje rett metode etter skjønn og erfaring. Viss den eine metoden ikkje gjev resultat må ein nytte dei andre til ein har funne rette hendingar, eller er rimeleg trygg på at hendingane ikkje finst i basen.

6.9.1 Supplering av hendingslista til Syver med avgrensing på fødselsår

Her er det sjølvsagt ein føresetnad at vi kjenner fødselsåret, og at dei hendingane vi har importert kan forventast å innehalde informasjon om det. Viss vi er lenger bakover i tid, t.d. på 1700-talet, og personen truleg er fødd før vi har kyrkjebøker, alderen ikkje er oppgjeve ved gravlegging, vi ikkje har dødsbuskifte til foreldre eller sysken og personen ikkje var til stades i ft. 1801, er det sjølvsagt nyttelaust å leite.

Men her har vi rimeleg nøyaktig fødselsår, til og med dato frå utflyttarattesten, så vi treng ikkje noko stort intervall. Framgangsmåten er skildra under pkt. 5.5 (Figur 18). Ein tar utgangspunkt i liste 2 (614 treff), går til fane Andre og Søkefelt = Fødselstidspunkt og vel 1823 til 1827 for å vere rimeleg trygg. Vi får to relevante treff, dåp 1825 i Kvam og utflytting 1827 frå Kvam. Ved å sjå inn på hendingane ser vi at dette må vere relevante hendingar for vår Syver; vi ser rett nok at fødselsdatoen ikkje stemmer heilt truleg pga. feillesing under avskrift/registrering eller av presten, men farsnamnet stemmer med vigselen.

Figur 24: Søk på Syver Jesperss. med avgrensing på fødselsår.

Med utgangspunkt i utval 2 får ein også her med alle Syver med NULL som farsnamn (tilsv. i pkt 6.8).

Merk at dersom ein vil prøve dei andre søkemåtane nemnt nedafor, må ein ikkje lenke inn dei to hendingane ein her finn før heilt til slutt.

6.9.2 Supplering av hendingslista til Syver med søk på far

Denne søkeforma tilsvarar søk på par (partnerar) framafor, men med bruk av far (evt. mor) i staden for partner. På same måte er det her ein føresetnad at farsnamnet er kjent, og at det er grunn til å vente at faren er nemnt i dei importerte kjeldene.

Dette er særskilt nyttig viss vi manglar dåpsliste og ikkje veit noko om kvar foreldra budde, t.d. fordi dei ikkje står med nokon bustad i kjeldene.

I dette tilfellet veit vi frå vigselen at far til Syver heitte Jesper Henrikss. Vi tek nok ein gong utgangspunkt i utval/søkeliste 2, veljer Relasjon lik Foreldre og klikkar på Vis resultat. Der avgrenser vi først på fornamn Jesper og Jesbrigt, deretter på farsnamn Henrik og NULL, går til Relasjon og Barn og Vis resultat (her er utvalet såpass lite at det ikkje var nødvendig å avgrense på farsnamn).

6.9.3 Supplering av hendingslista til Syver med avgrensing av kjelde (hending)

Dette er vist i pkt 5.5, Figur 17. Funksjonen er særskilt nyttig når ein leiter etter ein bestemt person i ei folketeljing. Det er t.d. ofte umuleg å finne tenestjenter eller -gutar i folketeljingar ved bruk av gardsnamn.

I vårt tilfelle tek vi igjen utgangspunkt i liste 2, vel fane Andre og Søkefelt Kjelde. Marker konfirmasjon og dåp, og klikk på Vis resultat. Det kjem opp 334 treff.

Figur 25: Marker kjelde.

Deretter avgrensen ein vidare på Andre, Søkefelt: Personrolle og Vis indeks. Her får ein fram dei personrollene alle Syver Jesperss. i dei 334 hendingane her. Her må ein krysse for hp (hovudperson), for «vår» Syver var sjølvsagt hovudperson i sin eigen dåp og konfirmasjon. Klikk deretter Vis resultat.

Vi finn dåpen til Syver, men ikkje konfirmasjon; dvs. han var truleg ikkje konfirmert i Lesja (eller namnet er feilskrive i konformasjonslista/registeret). Helst vart han vel ikkje konfirmert før han flytta til Romsdalen, og dermed finn vi han ikkje i vårt materile. Ein ser elles at utflyttinga ikkje er med i lista, og grunnen er sjølvsagt at vi ikkje inkluderte utflyttingslista i kjeldene vi søkte i.

6.9.4 Supplering av hendingslista til Syver med bruk av perifere stadnamn

Ser vi på hendingslista til Syver slik ho er nå, finn vi at han er knytt til namnet Kvam ein gong (utflyttinga i 1839) utanom dei to namna vi alt har søkt på (Bjorlie og Tjørnslette). Vi gjer derfor eit ekstra søk på Kvam, i tilfelle det er fleire hendingar knytt til Syver og Kvam.

Vi går tilbake til liste 2 att, avgrenser på Namn, Slekt + stader, Vis indeks, Kvam og Vis resultat.

Vi finn dei to hendingane vi har funne før (dåp og utflytting), men samstundes er det mange andre med same namn her. Eit slikt søk gjev derfor ei meir uoversiktleg liste enn dei tidlegare, og det blir lettare å gjere feil.

Ein kan nå lenke inn dei to hendingane (dåp 1825 og utflytting 1827) på Syver, frå eitt av dei utvala der ein har dei.

Dermed reknar vi Syver som rimeleg ferdig lenka.

6.10 Lenking av partner (Ågot)

Vi tek da først utgangspunkt i Syver, men nå i personvinduet (jfr Figur 23). Høgreklikk på Syver i dette vinduet og vel Søk hendingar nederst i menyen. Dermed får vi over som nytt utval i søkevinduet ei komplett liste over dei hendingane vi alt har avgjort gjeld Syver.

Gå til fana Relasjon til høgre, vel Partnerar i feltet under Relasjon øvst og klikk på Vis resultat.

Her er det ikkje nødvendig å sjekke noko; det raskaste er å klikke ein gong i den hendingslista som kjem opp (Ågot si), markere alle hendingane (ctrl-A) og lenke Ågot (ctrl-N).

Vi ser Ågot kjem opp som ein ny hovudperson i Personvinduet, med Syver som partner, informasjon om faren i øvste feltet og hendingar som viser til felles barn nedafor.

Figur 26: Personvindu med Ågot og Syver, etter første lenking av Ågot.

6.11 Suppleringa av Ågot som enkeltperson

Vi går nå fram om lag slik det er gjort greie for framafor. Ved å gå inn på fana Hendingar nede til høgre i personvinduet ser ein hendingslista til Ågot.

Figur 27: Hendingslista til Ågot frå Personvinduet.

Blar vi raskt igjennom hendingane t.d. slik det er vist i Figur 22 ser vi at det einaste stadnamnet ho er knytt til er Bjorlie, at far hennar var Tosten Syverss. og at ho er fødd kring 1830.

Vi startar no eit nytt søk (høgreklikk i søkevinduet der lista over søk for Syver står, og vel Nytt søk). Søk på Fornamn Ågot og Agate gjev 324 ulenka hendingar med Ågot og Agate som fornamn i dette utvalet (nokre er alt lenka, og dei vil vi vanlegvis ikkje ha med i søka). Søk igjen med avgrensing på farsnamn Tosten (gjev 17 treff) og på Slekt + stader Bjorli og Bjorlie.

Vi finn 4 treff, og alle ser ut til å gjelde rette Ågot. Vi lenkar desse hendingane inn (klikk i lista, deretter ctrl-A og deretter ctrl-T).

6.12 Oppdatering av namn, tidspunkt m.m. for Ågot og Syver

BSS har som nemnt funksjonar for å generere (normere) namn, tidspunkt m.m. Dette blir gjort når ein oppretter ein person første gongen, på grunnlag av informasjon i dei hendingane som da blir lenka.

Når ein så supplerer hendingslista, er det nødvendig (i alle fall lurt for alle tilfelles skyld) å oppdatere noko av den genererte informasjonen om personen.

Ein står derfor i personvinduet på den eine personen og høgreklikkar i eitt av namnefelta oppe til høgre.

Figur 28: Oppdater namn.

Her veljer ein Oppdater. Det same gjer ein i feltet for Levetid, midt på høgre del av Personvinduet. Ein gjer det same på den andre hovudpersonen, Syver. Dobbelklikk på han i venstre del av personvinduet, og han kjem opp som hovudperson (sjølvsagt framleis med Ågot som partner).

Ein går t.d. til Stadnamn i øvste høgre del av personvinduet, på dei etablerte personane. Her kan ein t.d. fjerne eller endre fødestad og heimstad. BSS har som nemnt tidlegare (pkt. 6.7) nokså kompliserte namnerutiner, og det er ikkje alltid dei gjev full klaff. Det kan da vera behov for å endre/fjerne namn for å få ei tilfredsstillande utskrift. Det kan t.d. gjelde ein innflyttar med heimstad «Bjølstad». Den garden veit forfattaren ligg i Heidalen, og endrar heimstaden til «Bjølstad i Heidalen» slik at også andre lesarar enn den lokalkjende har nytte av opplysninga.

Ofte kan BSS generere ein fødestad i tillegg til heimstaden, viss båe namnetypene finst i kjeldene. Spesielt gjeld det ved kompliserte namneformer i dei ulike hendingane (sjå eksempel lenger ned, pkt. 6.16). Dersom fødestaden ikkje har realinformasjon i tillegg til heimstaden, så bør den fjernast. Fødestad blir alltid teke med i utskrift av manuskript, dersom den er registrert. Når det gjeld heimstad blir den som før sagt overskrive dersom personen får ei automatisk foreldretilvising, men den blir ståande for innflyttarar.

Når vi så ser over lista over ulenka barn til Syver i venstre feltet i personvinduet, ser vi at det står ei hending med «ukjent» mor. Det er da dottera Kari gifta seg i 1893. I den kjelda står som kjent berre namnet på far, og dermed må BSS få beskjed frå brukaren om kven som er mor.

Figur 29: Hending: barn til Syver med «ukjent» mor.

Nå er det neppe tvil om at den Kari som gifta seg i 1893, med f. år 1867 og Syver Jesperss. som far, er den same som vart fødd 8.5.1867 med Ågot og Syver som foreldre. Vi må derfor oppdatere lenkinga av relasjonen (paret) slik: vi klikker på (markerer) den ukjent mora (der det står [kvinne] i Figur 29), dreg ho opp på Ågot og slepper.

Med dette har vi lenka paret i vigselshendinga (Syver og «ukjent») til paret Syver og Ågot som ferdige personar. Dermed oppstår det ikkje konfliktar når vi seinare skal lenke Kari.

Slike oppdateringar av lenketilhøva er særs viktige og nødvendige prosedyrar som ein bør venne seg til å gå igjennom ved kvar person ein oppretter.

6.13 Utplassering på bustad – oppretting av persongruppe og tidsregistrering

Neste prosedyre er å plassere personane ut på bustad. I denne versjonen av BSS er dette ei særs viktig prosedyre. Viss ein ikkje plasserer nyoppretta par eller enkeltpersonar utan barn og/eller foreldre ut på ein bustad, er det stor fare for at dei «forsvinn» i systemet og berre dukkar opp att heilt tilfeldig.

Derfor: gjer det til ein naturleg del av lenkeprosedyrane å plassere eit par ut på ein bustad med ein gong.

Vi føreset nå at bustadstrukturen i Stadvinduet er oppretta, slik det er gjort greie for i pkt. 3.3ff., at stadvinduet er opna og at dei aktuelle bustadene er oppretta. Ågot og Syver skal som nemnt stå på Systugu Bjorlie.

Figur 30: Stadvidnuet med Systugu Bjorlie.

Legg merke til at det øvst i dette bildet er to faner: Stad der vi står nå, og så ei fane for Grupper. Klikk på den.

Figur 31: Fane Grupper før utplassering.

Det er i dette vinduet ein plasserer ut personar/par/familiar (som i BSS altså har samlenemninga persongruppe eller berre gruppe») etter at dei er oppretta ved hjelp av søk og personvinduet.

Etter at bustadene er oppretta, før utplasseringa startar, ser vinduet som i Figur 31. Her står ein så på bustadnamnet (Systugu, Bjorlie) og høgreklikkar. Det kjem opp ein meny der ein berre veljer «Ny bustaddel», og vi ser det kjem opp eit felt for «Hovudbustaden». Denne funksjonen er som nemnt framafor først og fremst for bustader med meir enn ei bueining (bustaddel): tomannsbustader, eigne kjellarleilegheiter og for den saks skyld bustadblokker.

Når bustaddel «Hovudbustaden» er oppretta, er neste steg å opprette persongruppa. Det gjer ein ved å høgreklikke på «Hovudbustaden» og deretter klikke på «Ny (gruppe)».

Figur 32: Meny for Ny persongruppe.

Når ein klikkar på Ny (gruppe) i menyen i Figur 32 kjem berre det nye «familienummeret» opp. (Det er dette nummeret som blir brukt i krysstilvisingane, jfr. pkt. 2.4.) Da kan ein samstundes gje utfyllande opplysningar om gruppa, viss ein vil det.

I felta til høgre i denne delen av Stad-vinduet (sjå Figur 33) ser vi på midten at gruppa kan definerast som Primær-, Parallell- eller Sekundærgruppe. Dette er for å skilje mellom eigarar/drivarar/«hovudgruppa» på ein gard, og forskjellige andre familiegrupper som kan ha budd der.

«Sekundærgruppe» kan nyttast t.d. om innerstfamiliar som berre har budd ein periode på bustaden, evt. sysken av hovudbrukaren/-eigaren som òg budde nokre år heime etter å ha stifta familie før dei fekk eigen bustad o.l.

«Parallellgruppe» kan nyttast når det skjer ei meir eller mindre formell og/eller kortvarig bruksdeling, t.d. ved at to sysken overtar eit gardsbruk og driv meir eller mindre i lag, utan at den eine kan seiast å vere meir «hovudbrukar» enn den andre. Viss det er snakk om ei varig bruksdeling er det kanskje naturleg å opprette ein ny bustad, evt. avslutte den samla eininga og opprette to nye bustader. Men ved slikt «sambruk» over kortare tid, utan at det t.d. vart bygd noko nytt tun o.l., kan denne funksjonen vere nyttig. Men ein treng ikkje differensiere mellom «gruppetyper» på denne måten; det er fullt muleg berre å liste familiegruppene fortløpande under bustaden.

Øvste feltet i høgre delen kan nyttast til å redigere ei overskrift over persongruppa, på to måtar: a) ved å markere to årstal, for start- og slutttidspunkt gruppa var «hovudbrukarar» på garden/bustaden, og/eller b) å skrive inn ein tekststreng. Klikkar ein på Overskrift og inn i feltet der, kjem det opp ein enkel editor der overskrifta kan skrivast inn, ev. som eit tillegg til tidsperioden.

Klikkar ein i feltet under fana Tidsrom kjem det opp eit generelt registreringsbilde for tidsperiode som i Figur 33.

Figur 33: Vindu for reg. av tidsperiode for persongruppe.

Registreringa av tidsperiode bør nyttast, fordi persongruppene blir sortert i samsvar med dei tidspunkta som er gjeve opp. Det er rett nok muleg å la vere å bruke funksjonen, men da må gruppene sorterast/flyttast manuelt ved hjelp av flyttefunksjonen som ein kan sjå av menyen i Figur 32 (der er den ikkje tilgjengeleg).

Same funksjon er elles knytt til personar (fødsels- og dødstidspunkt) og relasjonar (etablering og evt. oppløysing av ekteskap, sambuarskap etc.), i tilfelle der det er nødvendig å redigere og/eller supplere den informasjonen som ligg i dei importerte kjeldefilene.

I dette tilfellet (Ågot og Syver på Systugu Bjorlie) veit vi frå diverse dokument at dei var brukarar frå garden vart frådelt i 1860 til dei gav frå seg til sonen, Tosten, i 1891, og registrerer desse tidspunkta inn.

Vi er no klare til å plassere Ågot og Syver.

6.14 Utplassere paret på bustad

Som vi har vore inne på før: bustadinformasjonen er i stor grad knytt til dei enkelte kjeldehendingane. I personvinduet (jfr. t.d. Figur 26) er det ei fane ved sida av «Personar» der det står «Bustader». Nåe ein klikkar på den, får ein lista ut den bustadinformasjonen som ligg inne i hendingane. Sjølv om ein gjennom arbeidet med bruksdelingsskjemaet har plassert ein familie på ein brukstad (eit bruk), kan det godt hende dei har budd andre stader, og det får ein da informasjon om samla her.

Det vil stort sett alltid vere mannen i eit par som har flest stadopplysningar knytt til seg. Marker derfor Syver i personvinduet og klikk på fana for «Bustader». Du får opp eit bilde som vist i Figur 34, med all stadinformasjon som gjeld Syver åleine, samt tilsvarande for Syver i relasjon med Ågot.

Figur 34: Bustadinformasjon i kjeldehendingane til Syver åleine og saman med Ågot.

Av denne lista ser vi at Ågot og Syver ser ut til å ha budd i Bjorlie i alle fall frå dei gifta seg. Det er elles spesielt viktig å sjekke denne lista i samband med husmannsfolk der ein ofte ikkje har andre kjelder eller brukaroversyn, ved oppattgifte og flytting når ein av ektefellane døyr o.a.

Det er nå ein fordel å tilpasse vindua slik at ein ser både person- og stadvinduet på skjermen (ved å dobbelklikke øvst i kvart vindu blir det forminska, evt. maksimert).

Gå deretter til paret – den linja som startar med eit «par-ikon» [g] og namnet til partneren, Ågot – i Figur 34, marker med eitt klikk og dra dei med musa over på gruppelinja (den med ikonet [g], nummeret 11-1 og tidsperiode 1860 – 1891) i under grupper i stadvinduet og slepp.

Figur 35: Stadvinduet etter at Syver og Ågot er plassert på bustaden.

I Figur 35 ser ein korleis paret blir sett opp i systemet.

Her kan ein endre rekkjefølgja på hovudpersonane ved å gå til personvinduet, markere relasjonen mellom Syver og Ågot (linja med [g] og Ågot) og klikke på fana Personar (i feltet nede til høgre). Der kjem ei liste over aller personar knytt til denne relasjonen (Ågot g.m. Syver), og Ågot står først. Dermed blir ho lista ut først, også når ein kjem til utskrift.

Viss ein vil overstyre den automatiske rekkjefølgja av namn på hovudpersonen, t.d. for å markere kven som var odelsarving o.l., går ein inn på denne lista og høgreklikkar på ein av dei to første og flytter vedkomande enten opp eller ned (det er ikkje muleg å flytte ungane; dei blir lista ut sortert etter fødselsdato).

6.15 Komplettering av livshistorie

Dette kan gjerast enten nå, eller når ei er heilt ferdig med familien, pkt 6.18 (men da måe in ikkje gløyme det!). Ein går da igjennom hendingane til kvar av hovudpersonane (Syver og Ågot) slik det er gjort greie for i pkt 6.5 og ser spesielt etter detaljopplysningane til kvar person i felta til høgre. Ein kan vere særskilt merksam på yrkes- og flytteinformasjon og om det elles er merknader.

6.16 Lenking av barna til Ågot og Syver

Prosedyrane for å søke fram hendingar og lenke barna til Ågot og Syver blir i hovudsak nokså likt måten lenkinga er gjort på for hovudpersonane. Vi ser litt nærare på to av dei. Her er skildringa av stega gjort litt meir summarisk enn framafor. Viss ein er usikker på prosedyrane, sjå pkt 6.2 og vidare utover.

6.16.1 Margrete Syversd. f. 1861

Start med Nytt søk i søkevinduet. Søk på fornamn = Margret + Magret (altså hake ved begge formene)

Avgrens på farsnamn = Syver + NULL

Avgrens på slekt + stader = Bjorli + Bjorlie

Vi finn nå i alt 14 hendingar. Av desse er det 4 som vi nokså utan vidare kan seie gjeld rett person, med fødselsår ca 1861: folketeljingane 1865 og 1875, konfirmasjon i 1876 og ein barnedåp i 1886. Desse fire kan nå lenkast ved å markere dei og ctrl-N.

Figur 36: Personvinduet etter lenking av første barnet til Ågot og Syver.

I Figur 36 ser vi nå Margrete som hovudperson og foreldra hennar i det øvste feltet. Men sjøve dåpen manglar. Relasjonen (foreldra) har BSS henta frå folketeljingane og konfirmasjonen, men vi fann ikkje dåpen i søket fordi vi ser ho er døypt «Sørbjørli» i eitt ord, og det stadnamnet er ikkje normert.

Dette ser vi av det nedste feltet, som altså inneheld hendingar knytt til det BSS oppfattar som sysken til Margrete. Her står òg dåpen hennar, som første hending. Av sikkerheitomsyn er det ikkje høve til å dra den opp på Margrete i dette bildet; ein må klikke ein av foreldra opp som hovudperson (ctrl-F eller ctrl-M) og utføre prosedyra der.

Figur 37: Dra ny hending inn på personen i barneflokken.

Vi saknar framleis Margete i folketeljinga 1900, og finn ho slik:

Marker søkeliste 2, vel Andre og Kjelde = folketeljinga 1900 og Vis resultat.

Her ser vi at det må vere den Margrete som er forpaktar i Skridu («Skreden») som er vår. Vi kan søkje på ho under det gardsnamnet, men vil ikkje få fleire treff. Vi lenker hendinga inn på Margrete (ctrl-T). Går vi så attende til liste 3 ser vi at dei tre siste hendingane der, Margrete som fadder, nok òg gjeld vår person, og lenker desse som tillegg.

Neste skritt er å lenke far til den dottera Margrete fekk i 1886, Marie. Dei vart ikkje gift, så vi bryr oss ikkje om å søke etter dei som par.

Stå på Margrete som hovudperson, trykk ctrl-H. Hendingslista til Margrete blir kopiert over som liste 5 i søkevinduet.

Vel Relasjon = Partnar til liste 5 og Vis resultat.

Lenk Jørgen Henrikss. som partner til Margrete.

Ta eit nytt søk (høgreklikk i trefflista) på fornamn = Jørgen.

Avgrens farsnamn = Henrik + NULL

Avgrens slekt + stader = Bjorli + Bjorlie + Bjorlihaugen

Vi ser at alle desse hendingane gjeld vår Jørgen, og tilleggslenkar. For alle tilfelles skyld sjekkar vi om vi finn fleire hendingar på Jørgen ved å gå til liste 2 og avgrensar på fødselsår 1856 til 1860. Dermed finn vi at han er far til eit uekte barn til i 1886, og lenker det til. Vi saknar Jørgen i 1900, men finn han ikkje i teljinga, korkje i Lesja eller annan stad i landet vha. Digitalarkivet. Konklusjon: han er utflytt ein gong mellom 1886 og 1900, uvisst kvar (mest truleg til Amerika, slik så mange andre frå denne bygda i dene perioden).

Vi ser elles at Jørgen får ein relativt komplisert fødestad. Grunnen til at BSS lager ein fødestad i tillegg til heimstaden (som kjem frå konfirmasjonen), er at opplysninga er henta frå folketeljinga 1865, der namnet er koda som fødestad og oppgjeve til «Bjørlien nordre nedre Bjørlien nordre øvre Sørbjørlien nordre». Da Jørgen vart døypt er han registrert med slektsnamn «Bjorlihaug», og foreldra står utan bustadinformasjon, så vi får ingen korreksjon frå den hendinga. Fødestaden sletter vi ved å høgreklikke på den i høgre del av personvinduet (eller trykker ctrl-delete). Vi oppretter så ei førebels persongruppe på Bjorlihaugen og plasserer Jørgen der, og da dreg vi han over som einsleg person.

Figur 38: Utplassering av Jørgen Henrikss. som einsleg person på ei førebels sekundærgruppe på Bjorlihaugen.

Vi er førebels ferdig med Jørgen, men må sjølvsagt hugse å ta han att og supplere hendingslista og livshistoria hans. Det vil vi ikkje unngå å sjå når vi begynner BSS-arbeidet med Bjorlihaugen.

Vi går nå attende til personvinduet for Margrete. Vi må rydde opp i hendingane hennar, dvs. barnet (Marie) står utan far i ft. 1900, og vi veit nå at Jørgen er far hennar. Derfor dreg vi relasjonen [mann] knytt til 1900-teljinga opp på Jørgen. Vi ser òg at ho har fått eit fornamn i parentes (Magret), som er nytta i ft. 1865 og ikkje normert under Margrete. Vi fjerner dette namnet frå fornamn-feltet i personvinduet.

Så langt vi til nå veit, var i alle fall Margrete på Skridu i 1900 som forpaktar, og vi oppretter derfor ei primærgruppe på det bruket og plasserer ho der som einskildperson. Vi skriv førebels berre inn kring 1900 som tidspunkt på ho, etter som vi sjølvsagt kjem attende til ho når vi gjennomgår Skridu i detalj seinare.

Dermed seier vi oss ferdig med første barnet til Ågot og Syver, og går til neste.

6.16.2 Tosten Syverss. f. 1864

Vi går til søkevinduet og klikkar for Nytt søk, på fornamn = Tosten.

Vi avgrenser på farsnamn = Syver + NULL og på slekt + stader = Bjorli + Bjorlie.

Her ser vi at trefflista inneheld fleire personar, men vi veit altså at Tosten var døypt i 1864 og tek derfor sjølvsagt utgangspunkt i den hendinga. Vidare finn vi han i ft. 1865, ft. 1875, som konfirmant i 1880 og ved vigselen i 1889. Pga. fødselsåret (=ca 1864) ser vi lett at dette må vere same person. Det er derfor ikkje nødvendig å sjekke kvar hending i eit slikt tilfelle.

Det som her er spesielt viktig, er å få med seg første vigselen til det barnet ein lenker, slik at ein har eit par å arbeide vidare med. Lenk derfor desse hendingane. I akkurat dette tilfellet kunne vi sjølvsagt òg lenka resten av hendingane til Tosten, i alle fall viss vi sjekka at det var same mor ved dei fem dåpshandlingane det ser ut til at han var far i. Men viss han hadde eit vanlegare namn, t.d. Ola Olss., er det tryggast å følgje prosedyra som det er gjort greie for i pkt 6.2 og 6.3: søking ved hjelp av relasjonen.

Vi ser nå av vigselen at kona til Tosten var Johanne Marie Hansd. Vi går derfor vidare med dei som par:

Gå til liste 2 (Tosten Syverss.), vel relasjon = partner og vis resultat. Avgrens vidare med fornamn = Johanne + Mari. Dermed trengs ikkje fleire avgrensingar, vi har alle hendingane som har Tosten og Johanne som par. Vel relasjon = partner igjen og få fram Tosten. Lenk hendingane slik dei er viste i figuren nedafor som tillegg til Tosten.

Figur 39: Utvala ved framsøking av Tosten i relasjon med Johanne Marie. Lenk hendingane i nedste feltet som tillegg til Tosten (ctrl-A – ctrl-T).

Går ein nå tilbake til søkeliste 3, dei 37 hendingane med Tosten Syverss. Bjorli, får ein oversyn over alle hendingane som står att etter at Tosten vart vaksen – der han har vore fadder eller forlovar. Desse kan nå lenkast inn som tillegg. Hendingslista til Tosten ser nå rimeleg komplett ut, og vi går vidare med kona.

Gå til personvinduet med Tosten som hovudperson, vel ctrl-H. Alle hendingane hans kjem over i søkevinduet som eit eige utval.

Vel relasjon = partnerar og vis resultat. Lenk Johanne som partner til Tosten.

Deretter må ein finne tilleggshendingane til Johanne. Da startar vi eit nytt søk, etter fornamn = Johanne + Mari, avgrenser farsnamn = Hans + NULL og slekt + stader = Bjorli + Bjorlie. Dermed finn vi 4 tilfelle der ho er fadder, og desse lenker vi som tillegg.

Av vigselen ser vi at heimstaden hennar var Skotte. Vi går til søkeliste 2 i utvalet og avgrenser på slekt + stader = Skotte. Vi finn utan vidare dåpen hennar i 1864, at ho var heime i ft. 1865, ft. 1875 og konfirmasjonen hennar, og lenkar desse hendingane som tillegg.

Nå kan namn og tidspunkt for Johanne og Tosten evt. ryddast opp i.

Når ein står med Tosten som hovudperson i personvinduet, ser ein at ei hending på faren, Syver, er ulenka. Det er når Tosten og Johanne gifta seg, og grunnen er at det ikkje var gjeve opp gardsnamn på Syver ved denne hendinga. Ein kan nå dra denne hendinga opp på Syver i dette vinduet.

Ut frå bruksdelingsskjemaet veit ein at Johanne og Tosten overtok garden i 1891. Ein opprettar derfor ei ny persongruppe etter Ågot og Syver, og plasserer Johanne og Tosten ut der på same måte som i pkt 6.14 (paret [g] frå fana Bustader).

Figur 40: Utplassering av Tosten og Johanne på andre primærgruppe på Systugu.

I Stadvinduet kjem den nye gruppa opp som i Figur 41.

Figur 41: Ny primærgruppe på Systugu med Tosten og Johanne.

Dermed er vi ferdige med Tosten og Johanne førebels.

Etter dette lenker vi ferdig resten av barna etter same mønster. I eit reellt tilfelle ville vi nå truleg lenka og plassert ut også foreldra til Syver, Ågot og Johanne Marie, for å få korrekte tilvisingar. Etter som alle ser ut til å vera frå gardar i same område, er det strengt tatt ikkje nødvendig – vi får oppretta tilvisingane til desse personane når vi arbeider gjennom gardane dei kom frå.

Viss ein nå lenker yngste barnet, Jensine, vil ein sjå at ho står med feil farsnamn da ho gifta seg i 1900. Det kan kome av at presten skreiv feil, eller feil i samband med dataregistreringa. Når vi lenker den hendinga inn, får faren, Syver, Ivar som «tilleggsnamn», og vi må rette opp det. [12]

Her kjem vi inn på ei spesialløysing som kan vere aktuell i reelle bygdebokprosjekt: ein må av økonomiske grunnar avslutte arbeidet med eitt band og gje det ut utan at heile basen (undersøkingsområdet) er ferdig lenka og utplassert. I slike tilfelle må ein òg lenke personar som kjem frå eller flyttar til andre delar av bygda (andre band), for å sikre at ein får med tilvisingar.

Vel ein her å lenke også foreldra, er det om lag same prosedyre som å lenke barn med partner. Ein lenker hovudpersonane og plasserer dei på bustaden, men går ikkje vidare med andre i den familien. Ved produksjon av eitt band før dei andre er ferdige er det lagt inn ein spesialfunksjon som gjer at det i slike tilfelle berre blir gjeve tilvising til bustadnamnet, ikkje bustad- og familienummeret.

6.17 Siste sjekk av barn til Syver og Ågot

Noko av det siste ein bør gjere før ein seier seg heilt ferdig med eit par, er å sjekke om dei kan ha barn som ikkje er registrert med foreldre. Da søker ein slik:

Nytt søk: slekt + stader = Bjorli + Bjorlie

Avgrens på farsnamn = Syver, men denne gongen tek ein ikkje med NULL)

Marker alle i lista som er eldre enn giftarmålsåret (1860), høgreklikk og Fjern merka. Ein ser raskt at ingen av desse kan vere barn til Ågot og Syver. Grunnen til at denne sjekken bør gjennomførast, er at det ganske ofte – i alle fall i det eldre materialet – kan finnast dødfødte barn, eller barn som berre er gravlagt utan å vera døypt, som er registrert utan nokon av foreldra (altså berre med for-, fars- og gardsnamn). Da må ein berre etter beste skjønn vurdere om fødselsår osv. høver med den aktuelle familien.

6.18 Om det uektefødde barnet til Syver – og «feil personrolle»

Som ein her kan sjå av «fasiten» (bygdeboka, sjå pkt. 6.1) hadde altså Syver eit barn fødd utanfor ekteskap i 1851. Hendinga var med i Figur 20 liste 2 og 3, men der hadde vi ikkje grunnlag for å lenke ho til vår Syver. Men ved lenkinga av foreldra hans, i kombinasjon med andre kjelder (bruksdelingsskjemaet) finn vi at dei budde på bruket Tuftan og at det blir tilvisinga hans.

Under det arbeidet vil vi finne att hendinga i 1851, for der står Syver Jesperss. «Toften» som far. Den må da lenkast inn på Syver, og ein må lenke både mora, Sigrid Tostensd. og foreldra hennar for å få rette tilvisingar. Ein kan òg lenke mannen til Sigrid når ein først er i gang med ho. Merk at det kjem visse avvik i høve bygdeboka; t.d. er det registrert ein konfirmasjon i 1897 med ein Elias Syverss. som far. Desse konfirmasjonslistene vart ikkje lenka systematisk i bygdebokarbeidet på 1980-talet.

Ved lenking av Elias kjem det elles opp ei feilmelding: «Feil i personrolle: person med ID [nr] kan ikkje ha 2 biologiske foreldrepar. Rolle blir endra til 'ukjent'». Dette må ein berre akseptere og klikke OK.

Grunnen til denne feilmeldinga er noko som forekjem relativt ofte i dei norske folketeljingane, særleg dei seinare teljingane (1865–1900): det er feil relasjon mellom barn og foreldre. Dette gjeld at barn ofte er ført som «deres Søn» (eller datter) sjølv om dei er særkullsbarn, slik vi ser for Elias i 1875 (men ikkje i 1865). Dermed oppstår det konflikt mellom relasjonen i dåpshendinga og relasjonen i folketeljinga: foreldra er ikkje dei same. Dersom dåpshendinga da er lenka til foreldra slik det er gjort i dette tilfelle, blir den nye realsjonen altså sett til «ukjent» når BSS finn den.

Figur 42: Elias Syverss. med feil foreldrerelasjon.

Vi ser at Elias blir etablert som eigen person med rett foreldrepar. Vi finn att den relasjonen som er feil i nedre høgre del av vinduet, under fana «Relasjonar». Der står dei rette foreldra øvst, og så den «ukjente» relasjonen til Sigrid og Ola under. I feltet under Elias til venstre står Ola og Sigrid òg med «ukjent» relasjon til Elias.

Ein høgreklikkar på relasjon nr 17 i feltet til høgre og fjernar den. Dermed forsvinn òg relasjonsinformasjonen i feltet under Elias til venstre.

Ved annan rekkjefølgje av lenkinga kan feil relasjon bli sett først, og så oppdagar ein den rette seinare. Bildet blir det same, men da står det altså «ukjent» på den relasjonen som ein veit er riktig.

Prosedyren i eit slikt tilfelle er at ein først slettar den relasjonen som ein veit er feil, og deretter endrar den som står «ukjent» til den rette. Det gjer ein ved å høgreklikke på relasjonen i nedre høgre felt i Figur 42.

Dermed ser ein at uektefødde barn medfører mykje ekstra arbeid, også ved bruk av BSS.

Merk òg at i skjermvisninga (og i utskrift) kjem denne relasjonen nå etter den ektefødde barneflokken Syver hadde med Ågot i utlistinga på skjermen (og til utskrift). Grunnen er at denne relasjonen (Syver og Sigrid) ikkje var av nokon varigheit. (Hadde dette vore eit ekteskap avbrote ved dødsfall eller samlivsbrot, ville det automatisk blitt sortert framafor, men det gjeld ikkje ein slik tilfeldig «eingongsrelasjon».)

Brukaren kan her avgjere om relasjonen skal stå først eller sist i familieoppsettet. Gå til personvinduet, sett Syver som hovudperson (dobbelklikk på han dersom Ågot står øvst). Sett markøren på relasjonen [u] Sigrid og høgreklikk. På menyen klikkar ein på «Flytt opp», og relasjonen kjem over giftarmålet med Ågot og deira felles barn slik det er sett opp i bygdeboka (jfr pkt 6.1).

6.19 Generelt om «feil» tolking av relasjonar i visse kjelder

Vi kan her også nemne to andre feiltyper som det er stor sannsynlegheit for å treffe på i eit vanleg BS-prosjekt. Den eine relaterer seg til folketeljingane (og ev. dødsbuskifte). Det er relativt vanleg at ein barneflokk med heilsysken kan vera splitta opp med andre personar mellom seg. Det gjeld spesielt dersom det er eitt av barna som sjølv er gift og har eigne barn. Det er da opp til den som kodar relasjonane før konvertering til BSS å tolke oppstillinga rett. Ofte vil ein sjå slike samanhengar på alder og farsnamn, men det er normalt ikkje tid til å finstudere detaljar under ein slik prosess.

Eit eksempel på at det kan gå galt finn vi ved å søke fram Endre Hanss. på Sør-Einbu, f. 1822 i basen Lesja normert. Når vi hentar fram 1875-teljinga for han i hendingsvinduet og studerer detaljane, finn vi at Endre og kona Oline står fyrst som brukarar på garden, dernest kjem truleg ein son Hans (utan at det står eksplisitt) med kone og to barn, og deretter kjem fire barn av Endre og Oline. Ser vi på relasjonskodinga finn vi at dei fire barna til Endre og Oline feilaktig er blitt tolka som barn til Hans og kona. Oppretting av slike feil skjer etter same mønster som nemnt over.

Den siste feilen vi vil nemne er at registrator feilaktig har kopla saman personar på tvers av fleire kjeldehendingar. Det viser seg dessverre ikkje så sjeldan i spesielt dåps- og konfirmasjonslister. Årsaken er truleg at registrator fyrst legg inn hovudpersonen (den døypte, konfirmerte) og deretter «bommar» ei linje når foreldra registrerast. Barnet får dermed feil foreldre, som ein kopi av posten før eller etter den riktige. Dersom ein har mistanke om noko slik, er det alltid lurt å kontrollere om foreldreparet tilfeldigvis er det same som i posten før eller etter gjeldande, ved å bla i registreringane i hendingsvinduet (dei gule pilene øvst, midt på). I slike tilfelle bør elles originalen undersøkast før ein går vidare.

6.20 Utskrift

Det er høve til å ta utskrift til skjerm av dei etablerte persongruppene. Det kan enten gjerast frå stadvinduet, både under fana Stader og Grupper. Ein høgreklikkar på bustaden eller gruppa og får opp den menyen som er vist i Figur 32. Nedst på denne ser ein at ein kan få utskrift til skjerm, enten ved å klikke i menyen eller ved ctrl-P. Gjer ein dette frå Stadvinduet får ein heile bustaden, namnegarden, området eller for den saks skyld heile basen (bygdebokverket). Under gruppe-fana kan ein få den enkelte gruppa (familien). Dette er ein nyttig funksjon også under det løpande arbeidet, for å sjekke om ein har fått med seg all informasjon knytt til ein familie.

Det er også høve til å få lista alle stadene ein person har budd til skjerm samla. Det kan du gjera ved å høgreklikke på den aktuelle personen i personvinduet under arkfana Bustader, og velja Skriv til skjerm. Dette gjev sjølvsagt meining berre dersom personen er utplassert på meir enn ein bustad. Det vil alltid vera lurt å ta denne sjekken på personar som har flytta mykje, slik at ein er sikker på at opplysningane er stokka rett på dei ulike stadene.

Figur 43: Utskrift av ferdig lenka familie Bjorlie (11-1) til skjerm.

Ein kan så få utskrift tilsvarande Figur 43 til fil ved å høgreklikke i utskriftsboksen. Ein får da valet mellom å lagre som rtf-fil og rein tekst med stilkoder for konvertering til Word og dermed utskrift rimeleg lik sluttproduktet. Utgjevar kan evt. levere ein Word-mal for formatering av utskrifter.

6.21 Namn til utskrift – normering og slektsnamn

Som nemnt framafor (pkt. 4) fungerer normeringa også i form av at eldre former av personnamn blir normerte, etter følgjande reglar:

Fornamn: namn på personar født for meir enn hundre år sidan blir normerte, men berre dersom fødselsåret er kjent.

Farsnamn blir tekne med på personar født før namnelova kom (1923/24). Farsnamn kan òg bli teke med for personar født seinare, men da er kravet at ein viss prosentandel av kjeldehendingane har eksplisitt oppgjeve eit farsnamn. Dette gjeld òg for personar utan kjent fødselsår.

Ein må rekne med at slektsnamn er særs usystematisk registrerte i ordinære kjelder, t.d. dei siste folketeljingane og dei nyaste kyrkjebøkene. Delvis kjem det av at dei skjema som vart laga for desse kjeldene ikkje er eintydige, dels av at listeførarene ikkje var konsekvente og dels (hovudsakleg?) av at folk sjølv ikkje var konsekvente i bruken av slektsnamn i moderne forstand. Det var som kjent først med namnelova av 1923 det vart påbode for alle å ha eit slektsnamn.

Slektsnamn kjem derfor med i BSS dersom det kan finnast i kjeldehendingane og minst eitt av dei fylgjande kriteria er til stades: a) personen er født etter namnelova kom; b) personen er født før namnelova kom, men har eksplisitt oppgjeve slektsnamn i ein viss prosentdel av kjeldehendingane; c) personen er gift etter at namnelova kom og eit slektsnamn kan finnast fram til vigselen; eller d) personen er død etter namnelova kom og har ingen kjende familierelasjonar (ektefelle/barn). Det vil bli ei overgangsperiode fyrst på 1900-talet der ein må manuelt korrigere dei slektsnamna BSS lager, noko som blir tilfelle uansett kva slags regelverk ein legg til grunn.

7 Nyregistrering av personar og hendingar

Det vil normalt vere behov undervegs i eit prosjekt for både å registrere hendingar knytt til a) tidlegare oppretta personar og b) personar som ein veit har eksistert frå andre kjelder, men der ein ikkje har dataregistrerte personhendingar. Funksjonaliteten for slik nyregistrering i versjon 1 er ikkje optimal, men ei mellombels løysing er implementert.

Det er altså to måtar å nyregistrere på, etter om det er ein heilt ny person ein ikkje har etablert (lenka) før, eller ei ny personhending knytt til ein allereie oppretta person.

7.1 Nyregistrering av personar

Dette behovet gjeld særskilt for det nyaste og det eldste stoffet, der ein normalt ikkje vil ha ordinære dataregistrerte kjelderegistreringar (dåps- og skattelister etc.). Men òg i andre samanhengar kan ein finne personar ein ikkje har i dei ordinære, registrerte kjeldene, t.d. innflyttarar som ikkje var i bygda i samband med ei folketeljing, og ikkje blir registrert eller identifisert i dei vanlege kjeldeseriene.

Det kan òg vere behov for å opprette personar ein veit har eksistert, men som ein ikkje har nemnt direkte i kjeldehendingar («implisitte personar»). Døme på slike kan vere når det i ei dåpsliste berre står «Døpt Hans Larsen Berg» om dåpsbarnet. Da kan ein vere rimeleg trygg på at ein person Lars Berg har eksistert. Tilsvarande viss det i ei bygselsliste står: «av Hans Larsen [mottatt] 1. bøksel av Berg som hannems fader for ham oplod»; den førre brukaren må ha vore faren Lars Berg.

Når ein skal nyregistrere ein person står ein i personvinduet på ein eksisterande person og høgreklikkar. Ein får da opp ein hurtigmeny med diverse val (Figur 44). Ein går til øvste valet, «Registrer». Der får ein så valet mellom å registrere a) ny hovudperson eller b) partner, c) barn eller d) forelder til den personen som er aktiv i personvinduet.

Figur 44: Registrering av personar.

Klikkar ein på «Ny hovudperson» kjem registreringsvinduet opp som vist i Figur 45.

Figur 45: Registreringsbilde Ny hovudperson.

Registreringsvinduet er delt i tre felt: kjeldedata, hendingsdata og persondata. Dei felta som har utheva skrift må fyllast ut. Nemning under Kjeldedata står for konkret kva slags kjelde det er snakk om. Det kan vere kva som helst, som ikkje tidlegare er importert i BSS. Referanse under Kjeldedata er kvar ein fysisk finn den aktuelle kjelda.

Nokre døme:

Kjeldedata nemning	Kjeldedata referanser
«Bygdebok for __»	Ringperm bygdebokkopiar (viss ein ikje har sjølve boka i arkivet)
«Slektsbok for _»	Arkivboks slektsbøker nr 3 (viss ein har fleire boksar)
«Folketeljing 1880 USA Bergen township»	Digitalarkivet (evt. Ringperm utskrifter DA)
«Brev/e-post»	Ringperm korrespondanse/notat (t.d. ordna alfabetisk på etternamn til informanten)
«Munnleg melding»	Ringperm korrespondanse/notat
Dødsbuskifte	Protokollserie «Skifteavskrifter»
Tingbokinformasjon	Protokollserie «Tingbokavskrifter»

Det neste dataområdet inneheld altså det ein kan kalle hendingsdata, og viser til kva slags data ein har henta frå den konkrete kjelda. Type-nemninga kan referere til det same som importerte kjelder, viss ein t.d. går igjennom kyrkjebok eller folketeljing for eit anna prestegjeld, søkjer i stoff utlagt på Digitalarkivet eller -pensjonatet o.l. (dåp, vigsel, folketeljing 1865 osv.).

Andre typer informasjon kan vere litt verre å sette nemning på. Men eit visst system er det råd å bygge opp. Informasjon henta frå bygde- eller slektsbøker (meir eller mindre ferdig kopla materiale) kan ein gje eigne definisjonar («bygdebokinfo», «slektsbokinfo» o.l.). Det same gjeld informasjon frå korrespondanse og munnlege meldingar. Det kan òg vera greitt å bruke diverse forkortingar slik at ein kjennar att ei nyregistrert hending til skilnad frå ei importert ei i hendingslista til ein person. Eit eksempel kan vera ein person funne attfunnen i folketeljinga 1865 ved søk i Digitalarkivet; Kjeldenemning = «Folketeljingar», Kjeldereferanse = «Digitalarkivet», Hendingstype = «FTELL», Tidspunkt = «1865» og Hendingsreferanse = teljingskommune.

Når ein informant skriv eller fortel om at ein person frå undersøkingsområdet flytte til ein eller annan stad utan å oppgje kjelde, må dette gjevast eigen type, t.d. «Brev/e-postinfo», «Tradisjon» o.l.

7.2 Nyregistrering av hendingar

Den andre måten å nyregistrere på, er å legge nye hendingar til allereie registrerte personar. Det kan vere aktuelt m.a. når ein i tilfeldige kjelder finn informasjon om utflytting om ein ferdig etablert person (men der der det manglar slutt på livsløp).

Da står ein i personbildet, går til hendingslista til personen og høgreklikkar. Ein får da opp same registreringsbildet med sentral informasjon alt innlagt (for- og farsnamn, kjønn, f. dato, heimstad viss utplassert o.a.). Denne informasjonen kan redigerast og supplerast i samsvar med det ein skal registrere, men hendinga er altså allereie lenka til personen og kjem opp som eit tillegg i hendingslista.

8 Omgrep

Nokre av dei vanlegaste generelle omgrepa i BSS og denne rettleiinga er:

· prosjekt/bygdebokverk av «gards- og ættesoge»-typen: BS-prosjekt/verk, busetnads- og befolkningshistorie

· personroller: den rollen ein person spelar i ein gitt situasjon, anten i høve til andre personar i ein etablert familie (relasjon) eller i høve til andre personar i ei kjeldehending. I ein etablert «kjernefamilie» er det t.d. to ulike personroller: hovudperson (mor/far) eller barn. Dersom familien blir utvida med personar som har andre roller, er det ikkje lenger ein vanleg kjernefamilie. I ei kjeldehending viser derimot personrollen kva slags rolle personen hadde i høve til sjølve hendinga. I ein dåp finn vi t.d. hovudpersonen (den døypte), far, mor og ev. andre (fadrar, heimedøypar osv.). Merk at den rollen ein person spelar i hendinga ikkje er den same som i den etablerte (ferdiglenka) familien: hovudpersonen i dåpen blir barn i høve til familien. Personrollen lenka personar spelar i ulike relasjonar kan endrast innanfor visse avgrensingar.

· relasjonstyper: kva slags type forhold seg i mellom dei likeverdige hovudpersonane i ein relasjon har. Det vil som oftast vera eit par, med relasjonstype «Sambuarar», «Ekteskap» eller «Foreldre». Merk elles at ein enkeltperson utplassert på bustad automatisk får oppretta ein «relasjon» av type «Einsleg». Forholdet foreldre–barn er ikkje ein eigen relasjonstype – om det kan finnast barn (juridiske eller biologiske) knytt til ein relasjon er direkte avhengig av relasjonstypen. Ein relasjon av type ekteskap kan t.d. ha både biologiske barn, adoptivbarn, pleiebarn osv. knytt til seg, medan ein relasjon av type einsleg berre kan ha juridiske barn. Det er altså skilnad på ein relasjon av type einsleg, og ein relasjon av type ekteskap der eine ektefellen er ukjent. Relasjonstypen på etablerte (lenka) relasjonar kan endrast innan visse avgrensingar.

· normalisering/normering: i vidaste forstand ei standardisering av søkbare verdiar for å redusere talet på variantar i oppslagsindeksane, for raskare søking. Gjeld fyrst og fremst namn og alder slik det er forklart i denne rettleiinga, men også personroller og relasjonstyper i kjeldehendingane må normerast for at BSS skal kunne kjenne dei att. Det blir delvis gjort under import av kjeldene, for å sikre seg at ein tolkar informasjonen rett. For namn og alder (fødselsår) blir også dei normerte verdiane nytta når BSS kjem med forslag til namn osv. på lenka personar. Sjå pkt. 4 for meir detaljert forklaring.

· namnegenerering: nyttast i to ulike samanhengar: a) når BSS finn manglande namn i kjeldehendingane ut frå sekundære opplysningar (t.d. farsnamn og fødestad) for å lette søkinga (sjå pkt. 4.8); og b) når BSS lager forslag til namn på lenka personar, ut frå opplysningar i personhendingane (sjå t.d. pkt. 6.7, 6.8 og 6.20).

· database: eit prosjekt av typen BS

· personhistoriske kjeldehendingar: kjeldeinnføringar som inneheld informasjon om ein eller fleire historiske personar som var sett spor etter seg i kjeldene, t.d. ved dåp, vigsel, gravlegging, til stade ved folketeljing, nemnt i ei eldre bygdebok, på eit innkome skjema o.l.

· personhendingar: informasjon om ein person i ei kjeldehending, t.d. «far ved dåp». Dei fleste kjeldehendingar inneheld altså fleire personhendingar, t.d. normalt minst 3 ved dåp: barnet, far og mor. Viss fadrar er registrerte, som i delar av demo-materialet, blir det like mange fleire personhendingar som det er fadrar

· lenking: den arbeidprosessen som blir gjort når ein avgjer at fleire personhendingar (dåp, vigsel, foreldreskap, tilstades ved folketeljing, skifte o.l., gravlegging) gjeld ein og same historiske person

· partnerrelasjon: to personar som har eitt eller annan nærare definert tilhøve seg i mellom, avgrensa til to «likeverdige» partnerar, dvs. primært ektefellar, sambuarar osv. Føresetnaden for å definere ein partnerrelasjon mellom to personar vil da bli at dei har eit formelt, juridisk tilhøve seg i mellom; at dei har eit direkte eller indirekte tilhøve ut frå kjente biologiske relasjonar; og/eller at dei i ein viss periode har delt felles bustad og kan beskrivast samla med meir eller mindre felles livshistorie

· persongrupper: som oftast det ein forstår med «familiar» eller «hushald», men blir nytta i vidaste forstand om partnerrelasjonar som høyrer saman – personar som over ei viss periode har hatt same bustad og kan beskrivast med ei felles «historie»

· bustader: i dataterminologien ei «logisk eining med formål å samle persongrupper som naturleg høyrer saman, anten gjennom same geografiske tilknyting eller med felles historie» – som oftast eit hus/gardstun o.l. som eksisterer i dag eller har eksistert ein gong, men òg ei logisk eining som t.d. «Ukjende» under ein namnegard eller «Anleggsfolk» slik det er brukt i Lesjabøkene. Bustadene er hierarkisk ordna under eit område og ein namnegard, sjå pkt 3.3.

For meir detaljert gjennomgang av definisjonar, sjå «Generell beskriving» pkt. 2, utlagt på http://tilsett.hivolda.no/ak/BSS/Busetnadssoge.html

9 Kjelderegistrering – dødsbuskifte

Som nemnt innleiingsvis (pkt 1.1) er det ikkje lagt opp til at ein registrerer primærkjelder gjennom BSS. Det bør gjerast i eigne registreringsprogram, t.d. BD87, Augustus, MSAccess eller MSExcel.

Nokre kjeldetypar har fått rimeleg klåre felles «instruksar» og/eller retningsliner for korleis det bør registrerast (t.d. kyrkjebøker, gjennom den s.k. «Standard 4G» eller ny standard utvikla gjennom kyrkjeboksdugnaden DIS-Norge har starta), andre er alt registrerte rimeleg standardisert, som dei landsomfattande folketeljingane 1865–1900.[13]

Det grunnleggjande prinsippet er sjølvsagt at ein skal registrere kjeldene så kjeldetru som muleg, for så å gjere evt. koding på kopiar av originalregistreringa for diverse formål.[14]

Ein type kjelder vi ikkje er kjent med rimeleg gode instruksar for, er dødsbuskiftene. Dei kan sjølvsagt registrerast i fulltekst, som ligg nærast til idealet om kjeldetru attgjeving. Men for t.d. importering i BSS er slik registrering tilnærma utan nytte. BSS treng data i tabellform, og dermed må ein i utgangspunktet gjere systematiseringar.

Prinsippa kan òg nyttast for andre kjelder som er ordna på liknande vis, t.d. skattelistene etter ekstraskatten 1762, enkeltståande nominative lister over folketeljingane 1815, 1825 o.l.

9.1 Forslag til koding av slektskap[15]

Det er ein fordel om dei kodene som nyttast mest er så korte som mogleg. Det er jo svært raskt å erstatte kodene med fullverdige tekststrengar etter sjølve registreringa. Vi foreslår derfor at dei mest brukte uttrykka kan nyttast berre med fyrste bokstaven. Men dersom ein synes dette ser nokså kryptisk ut, kan sjølvsagt dei fulle uttrykka alltid nyttast. Det har ingenting å seia for sjølve konverteringa. Det går kanskje noko meir tid til å skrive dei fulle uttrykka («barnebarns ektefelle» istaden for «bbef»), sjølv om ein kanskje er meir sikra mot feiltasting??. Elles ser det jo ut til at det kan bli ein del ulike koder tilsaman. Det er eigentleg ikkje så farleg. Det er betre med mange, presise koder enn få koder som kan mistolkast.

I forklaringane nedanfor er nytta uttrykket #. Det står for ein vilkårleg kodestreng samansett av ein eller fleire gyldige relasjonskoder. For å forstå bruken av # er det enklast å studere eksempla for kvar enkelt kategori. Teiknet # er altså ikkje ein lovleg del av nokon kode, det berre står for ei vilkårleg annan kode. Den personen som er spesifisert med koden # er alltid den nærmaste slike personen ein finn framafor. Eksempel: dersom ein person er koda med bef (ektefelle til barn), så er det altså ektefellen til den nærmaste personen framafor som er koda som barn (b). Dersom relasjonen ikkje gjeld den nærmaste slike personen, så kan heller ikkje koden nyttast. Da må det spesifiserast nærare kva for ein person det refererast til. Det gjer ein vel enklast med å nytte uttrykk som ref. til namnet på vedkomande (t.d. Annes barn), eller liknande. Men dette må nyttast berre i heilt spesielle høve som ikkje let seg kode på anna vis.

9.1.1 Kategori: hovudpersonar

Koder	Alternativ	Forklaring	Merknader
hp		hovudperson, kun fyrste arvelatar	nyttast berre for å identifisere den personen som ikkje står med nokon slektskapsrelasjon til andre
ef	mann, kone	ektefelle til arvelatar / hovudperson	sjå elles u. neste kategori

Alle andre slektskapsuttrykk relaterast til hp og/eller ef dersom ikkje anna er spesifisert. For barn vil det vera slik at dei refererer automatisk til både hp og ef. Eit barn koda med b er dermed felles barn til hp og ef. Dersom ein skal referere berre til hp eller ef, må koden for denne personen takast opp att. hpb er dermed barn berre til hp, og ikkje til ef. Tilsvarande for efb. Eit anna døme er hpm: mor til hovudpersonen, eller eff: far til ektefelle (som er identisk med svigerfar, sjå seinare).

9.1.2 Kategori: barn

Koder	Alternativ	Forklaring	Merknader
#b	son, dtr	barn til person spesifisert i #	dersom # er tom reknast det med at personen er felles barn til hp og ef. Dersom det er nødvendig å nytte kjønnsrelaterte uttrykk for ikkje å miste informasjon, må son eller dtr nyttast.
oldb		oldebarn	nyttast i uttrykk som involverer oldebarn, i staden for den kryptiske bbb eller liknande.

Døme: bb: barnebarn, sb: barn til sysken (NB altså ikkje det same som «syskenbarn»!), efoldb: oldebarn til ektefelle. Dersom ein i kompliserte samanhengar har eksplisitt nemnt dei aktuelle personane som er involvert, er det greitt nok å nytte til dømes bb. Men dersom Tora Olsd. er sonedotter til X, og far hennar manglar, så kan ikkje Tora kodast som bb. Da har du fjerna den informasjonen at X hadde ein son Ola som hadde dottera Tora, noko som sjølvsagt er veldig viktig. Tora må derfor kodast som sonb (barn til son) eller sondtr i dette høvet. Det same gjer seg gjeldande i uttrykk som involverer barn til sysken. Dersom ein person er koda som barn til X, og X samstundes står oppgjeve med ektefelle, så reknast også ektefellen som forelder til barnet dersom ikkje anna er spesifisert («barn» tolkast alltid som «deira felles barn»). Viss dette ikkje er tilfelle må ein nesten nytte uttrykk som «hennar barn», «hans barn» osv.

9.1.3 Kategori: foreldre

Koder	Alternativ	Forklaring	Merknader
#f	far	far til person spes. med #
#m	mor	mor til #
bestf, bestm		bestefar, bestemor	nyttast som forenklande uttrykk, dersom ein ikkje mister kjønnsrelatert informasjon
oldf, oldm		oldefar, oldemor	nyttast som forenklande uttrykk, dersom ein ikkje mister kjønnsrelatert informasjon

Døme: f: far til hp, efmf: morfar til ektefelle. På same viset som med barn, må ein passe på å ikkje miste kjønnsrelatert informasjon. Bestefar er ikkje det same som farfar (ff). Spesielt viktig er det å passe på dette dersom ein manglar ein av personane som er involvert («faren» eller «mora»).

9.1.4 Kategori: ektefelle

Koder	Alternativ	Forklaring	Merknader
#ef		ektefelle til personen spesifisert i #

Døme: bbef: barnebarns ektefelle, sef: ektefelle til sysken. Fleire av ektefellerelasjonane har alternative koder, som kanskje er vel så beskrivande. Til dømes vil sef (ektefelle til sysken) høyrast litt rart ut, medan verbror eller versyst er meir beskrivande (sjå seinare). Dersom ein person har fleire ektefeller, kan dette i så fall spesifiserast nærare i merknadsfeltet (t.d. kven som er i fyrste giftet, i andre osv.). Det står vel gjerne eksplisitt i skifteavskrifta.

9.1.5 Kategori: sysken

Koder	Alternativ	Forklaring	Merknader
#s	bror, syst	sysken til personen spes. med #	dersom det er viktig å ta vare på kjønnsrelatert informasjon må bror/syst nyttast
halv		halvsysken

Døme: fs: sysken til faren, efmbror: morbror til ektefelle, mhalvs: moras halvsysken. Hugs at det er skilnad på sb (barn til sysken) og t.d. brordtr. Dersom eit syskenforhold ikkje er spesifisert som halvsysken, så reknast det automatisk som heilsysken.

9.1.6 Kategori: ste- og ver- (sviger) forhold

Koder	Alternativ	Forklaring	Merknader
ste#		steforhold	kan kombinerast med barn, foreldre og sysken
ver#	sv	svigerforhold	kan kombinerast med barn, foreldre og sysken

Dersom registrator er familiær med bruken av ver-, bruk gjerne den. Døme: stef: stefar til hp, befverm: svigermor til barns ektefelle (neppe sannsynleg, men ...).

9.1.7 Kategori: alle andre

Andre relasjonar enn dei som kan beskrivast med kodene over, må skrivast fullt ut med beskrivande tekst. Eksempel: onkel, tante, syskenbarn, fetter osv., men det bør ikkje bli så mange av det slaget.

9.2 Merknader til reg.ark for skifter

9.2.1 Skiftenr	--
Stad	staden skiftet vart halde
Dag, Mnd, År	tidspunkt for skiftet
Merknad	merknader til sjølve skiftet eller staden (kan finnast enkelte stader)
Fornamn	--
Farsnamn	--
Slektsnamn	forekjem nokre stader (Skjeldrup o.l.)
Bustad	NB arvelatar har ikkje nødvendigvis budd på skiftestaden – må ikkje registrerast her utan at gardsnamnet står som ein del av namnet til personen
Kjønn	--
Død	eigen kolonne, fyllast ut berre med «d». Grunnen til at vi vil ha denne, er at det er nødvendig for å få generert dødstidspunkt på dei enkelte personane. Tidspunktet vil sannsynlegvis bli koda som «før» + dato for skiftet. NB dersom ein arvelatar ikkje registrerast her, blir det rekna med at han/ho er i live.
Alder	brukt ein del, bør ha eigen kolonne. Her kan det òg leggast inn «m» og «u» for hhv myndig og umyndig, el.l.
Slektskap	sjå forklaringa over
Funksjon	personen si rolle i sjølve skiftet. Default-verdi er «arving», som ikkje treng registrerast. Dvs. at alle andre personar enn arvingar bør ha ein verdi her. Dei mest aktuelle er vel «Arvelatar» og «Verge», ev. andre typer (t.d. «Takstm.», «Vurd.m.», «Lagverge», «Lensmann» osv.)
Sivilstand	bruk «g», «e», «ug» og ev. andre forkortingar som står eksplisitt i kjelda.
Stilling	= yrke/stand
Merknad	merknad til den enkelte personen. Fleire merknader repeterast i same feltet.

Merk: ved registrering i Excel må det ALDRI leggast inn bryting av tekst i cellene (alt+enter). Det øydelegg konverteringa over i Paradox-tabellar, ved at dei ekstra linjeskifta i ei celle blir tolka som ein ny post. Ein får dermed ei forskyvning av verdiar i resten av tabellen, og det heile blir fullstendig feil utan at det treng oppdagast i konverteringa. Dette har vi hatt ein del problem med tidlegare, særleg sidan slike «linjeskift-teikn» ikkje kan søkast/erstattast i Excel på nokon enkel måte.

10 Litteratur

Dyrvik, Ståle: Historisk demografi. Universitetsforlaget 1983.

Dyrvik, Ståle: «Demografi og slektshistorie.» I: Harald Winge (red.): Slekt og lokalsamfunn. Norsk lokalhistorisk institutt 1998: 148–59. 12 s.

Kjelland, Arnfinn: Bygdebok for Lesja. Bd 1 1987, bd. 2 1992, bd. 3 1996. Lesja kommune.

Kjelland, Arnfinn: «Nye Volda-soga». Dalsfjord- og Volda-soga (gards- og ættesoga) i ny utgåve. Forprosjekt-rapport. Snøhetta forlag a.s/Høgskulen i Volda, 16. september 1999. 18 s. Utlagt i fulltekst på http://www.hivolda.no/ahf/historie/Nye_Voldasoga.html.

Kjelland, Arnfinn: «Heim og ætt for nye generasjonar. Frå gards- til småsamfunnshistorie». Innlegg holdt på NLI og LLHs seminar «Lokalhistorie ved milleniumsskiftet», Tønsberg 20.–22. oktober 2000. Trykt i Framtid for den lokale fortida. Norsk lokalhistorisk institutt 2001: 97–121. Utlagt i fulltekst på: http://www.lokalhistorie.no/kilder_litteratur/publ/artikler/kjelland.html

Kjelland, Arnfinn, Ole Martin Sørumgård og Jens Johan Hyvik: Sula-soga. Sereie 1. Busetnadssoga. Band 1: Kvasnes – Bjørkavåg. Utg.: Stiftelsen Sula-soga 2004.

Nygaard, Lars: Fra historiske kilder til persondatabase. Hovudoppgåve, Institutt for informatikk, Universitetet i Oslo 1985.

Nygaard, Lars m.fl.: Histform. Norsk standard for registrering og utveksling av nominative folketellingsdata for årene 1865–1910. Utlagt på: http://www.rhd.uit.no/histform/histform.html

Thorvaldsen, Gunnar: Håndbok i registrering og bruk av historiske persondata. Tano Aschehoug 1996.

[1] Førebels må kjeldefilene omformaterast og importerast av utgjevar. I ein seinare versjon av programmet er det planlagt utvikla ei meir automatisert importrutine, som kan utførast av brukarane.

[2] Desse kjeldene er registrert og korrekturlest over lang tid, frå midten av 1980-talet og framover, og fleire deltok: bygdebokprosjektet på Lesja, Registreringssentral for historiske data i Troms, Dovre Data Arkiv og historielaga i Lesja og Dovre.

[3] Kyrkjebøkene delvis etter Standard 4G og folketeljingane delvis etter Histform, sjå Thorvaldsen 1996.

[4] Dei to databasane i demo-versjonen er på to forskjellige stadier i arbeidsprosessen.

[5] Om forfattaren fann på systemet sjølv eller fann det i eit anna bygdebokverk, kan ikkje dokumenterast i dag.

[6] Gard med eige namn før Svartedauden, jfr. t.d. Jørn Sandnes: Ødetid og gjenreisning. Universitetsforlaget 1971 s. 30.

[8] Desse omgrepa er ofte nytta om ein annan. I dei fleste BSS-skjermbilda er normering nytta, og det vil òg bli brukt i den løpande teksten i retsen av dette avsnittet.

[9] T.d. O. Rygh: Norske Gaardnaven, Norsk stadnamnleksikon og Norsk personnamnleksikon.

[10] Sula-soga. Busetnadssoga. Band 1: Kvasnes – Bjørkavåg. Utg. Stiftelsen Sula-soga, desember 2004.

[11] Det er sjølvsagt ikkje den originale kjelda eller -fila i streng betydning av ordet det her er snakk om. T.d. ligg den originale kyrkjeboka på statsarkivet og er i prinsippet ikkje tilgjengeleg pga. slitasje; vanlege brukarar blir vist til papirkopiar eller mikrofilm. Her snakkar vi sjølvsagt om den dataregistrerte versjonen, meir eller mindre kjeldetru.

[12] Merk òg at bygdebokforfattaren på ein eller annan måte har greidd å få med feil fødselsår på Jensine.

[15] Dersom ein ser for seg å nytte BSS og vil gjennomføre eit slikt registreringsarbeid, ta kontakt med programutviklaren først.